કન્યાદાન કેટલું પ્રસ્તુત—કેટલું અપ્રસ્તુત ?

આપણે 21મી સદીમાં જીવી રહ્યા છીએ ત્યારે હજુ પણ મોટા ભાગના લોકો સદીઓ પહેલાની લગ્નમાં થતી દીકરી—કન્યા-ના દાન ની પરંપરા કે રુઢી છોડી શક્તા નથી આ કન્યાદાનની વિધિને મોટું પૂન્ય ગણાવાય રહ્યુ હોય ઘણા  લોકો કે જેઓને દીકરી નથી તેવા  કોઈ નજીકના સગાં-વહાલાની દીકરીનું દાન કરી આ પૂન્ય મેળવવા ઝંખતા જોવા મળે છે.

સેંક્ડો  વર્ષ પહેલા દીકરીને દાનમા દેવાની પ્રથા શરૂ થઈ હશે તેમ માનવું રહ્યુ. આ વિષે કોઈ પુરાણો કે અન્ય ગ્રંથોમાં ઉલ્લેખ છે કે કેમ તે તો સંશોધનનો વિષય ગણાય અને મે કોઈ એટલો અભ્યાસ કર્યો નથી એટલે આ પ્રથા આજના સમયમાં પ્રસ્તુત છે કે કેમ તેમ આધારભૂત રીતે કહી શકું તેમ ના હોઈ પણ મેં આ વિષે જે વિચાર્યુ છે તે જણાવું છુ.

મહાભારત કે રામાયણ ના સમયમાં લગ્ન પ્રથા કેવી હતી તે ઉપર વિચારતા અને સમાજના રિત-રિવાજો ઉપર જેમનો પ્રભાવ પડ્તો હતો તેવા લોકોના લગ્ન કાં તો સ્વ્યંવર દ્વારા યોજાતા હતા અથવા અપહરણથી થતા જોઈ શકાય છે.આવા લગ્નોમાં મહાભારતના બે/ત્રણ પ્રસંગોથી મારી વાત સ્પષ્ટ સમજી શકાશે .દ્રૌપદી માટે સ્વ્યંવર યોજાયેલો અને રુક્શ્મણીનુ કૃષ્ણે અપહરણ કરેલું એટ્લું જ નહી પરંતુ પોતાની બહેન સુભદ્રાનુ અર્જુન પાસે અપહરણ કરાવેલુ અને આમ લગ્ન વિધિથી જોડયેલા.

એજ રીતે રામાયણના કાળમાં પણ સીતાનો સ્વ્યંવર યોjજાયેલો-દમયંતીનો પણ સ્વ્યંવર યોજાયેલો. એટ્લે એક વાતતો સ્પષ્ટ સમજાય છે કે આ સમયમાના ગાળામાં કદાચ કન્યા દાનમાં આપવાની ચીજ કે વસ્તુ નહી ગણાતી હોવી જોઈએ.

આપણા નજીકના સમયનો ઈતિહાસ જોઈએ તો રાજપુત યુગમાં પૃથ્વીરાજ ચૌહાણે સંયુકતાનું અપહરણ કરેલું.

આમ અપફરણ અને સ્વ્યંવરથી થતાં લગ્ન સમાજ સ્વાભાવિક ક્રમના ગણી સ્વીકારી લેતો હોવો જોઈએ. કાળક્રમે , કદાચ છોકરીઓના વધારે જન્મદરથી કે કોઈ અન્ય સામાજિક સંજોગોને કારણે કેટલાક વર્ણોમાં લગ્નમાં દીકરી ઉપરાંત દહેજ પણ આપવાની પ્રથા શરુ થઈ હોવી જોઈએ તો કેટ્લાક વર્ણોમાં દીકરાના લગ્નમાટે દીકરીના મા-બાપને જાણે વહૂ ખરીદતા હોય્ તેમ કિંમત ચૂકવવાની પ્રથા કે રૂઢી ચાલુ થઈ અને આજે પણ અનેક વર્ણોમાં આવી સ્થિતિ ચાલુ જ છે. અને આપણે અવાર-નવાર સ્ત્રીઓની થતી આત્મહત્યા કે હત્યાના સમાચારો સાંભળીએ છીએ કે વાંચતા હોઈએ છીએ. તે આવી અમાનૂષિ રૂઢી અને રીવાજોનું પ્રતિબિંબ જ છે.

એક માન્યતા એવી જાણવા મળી તે પ્રમાણે હિન્દુત્વ એક વ્યવસ્થા છે જેમાં સર્વે લોકો પોતાના પરિશ્રમથી મેળવેલ અન્ન ખાતા હતા અને પિતાને માટે પુત્ર ઉપરાંત પુત્રી પણ ઉપાર્જનનું એક સાધન મનાતી હતી. એક રિવાજ પ્રમાણે વરપક્ષ તરફ્થી પશુધન કે અન્ય કિંમતી વસ્તુઓના લઈને જ કન્યાના વિવાહ થતા હતા. આ પ્રથાને બંધ કરવા એમ કહેવાયું કે કન્યાનું દાન કરવું જોઈએ. દાનનો અર્થ બદલામાં કંઈ પણ લીધા સીવાય આપવું તેવો થાય છે.હિન્દુઓમાં મોટાભાગના વિવાહ વર-કન્યાના મા-બાપ/વડિલો દ્વારા નક્કી થતા હોય છે તેથી કન્યાદાન શબ્દ પ્રયોજવામાં આવ્યો હોવો જોઈએ. અને સમય જતાં  કન્યા સાથે દહેજ આપવાનું દૂષણ પ્રવેશી ગયુ હોવાનુ માનવાને કારણ રહે  છે. આવી આ કન્યાદાનની પ્રથા કે રિવાજ હિન્દુ સમાજ સિયાય કોઈ સમાજ કે દેશમાં હોય તેવું જણાતું નથી.

દીકરીના લગ્નમાં દહેજની પ્રથા  અને કન્યાદાન શબ્દને કોઈ સંબંધ હોઈ શકે ? કારણ એક એવી પણ પ્રથા છે કે દીકરીના ઘરનું- અલબત્ત લગ્નબાદ્- પાણી પણ ના પીવાય. મેં એવા મા-બાપ/વડિલો  જોયા છે કે દીકરીના ઘરે જો અનિવાર્ય રીતે જવું જ પડે તો પોતાને બેસવા માટે આસન પણ પોતાને ત્યાંથી જ સાથે લઈ જાય અને પીવાનું પાણી કે જમવાનું દીકરીના પાડોશમાંથી આવે.અને કદાચ પેલી કહેવત આવા કાળને કારણે જ પડી હશે કે  દીકરીને ગાય દોરે ત્યાં જાય. ખરેખર આ કહેવત સ્ત્રીજાતીના અપમાન અને અવહેલના કરતી હોઈ તેવું નથી લાગતું ? આ સામે ક્યારેક કોઈ સુધારાવાદી મહિલાઓએ અવાજ ઉઠાવ્યો પણ હશે તેમ છતાં આજે 21મી સદીમાં અને ગ્લોબેલાઈશેસનના સમયમાં અને દુનિયા એક્દમ નાની બની ગઈ હોવા છ્તાં મોટા ભાગની સ્ત્રીના જીવનમાં કોઈ સામાજીક બદલાવ આવ્યો મહેસુસ થતો લાગતો જણાતો નથી. આજે સ્ત્રી ભણી-ગણી અનેક પ્રકારની પ્રવૃતિમાં જોડાતી હોવા છતાં અરે પૂરુષના માટે જ આજ સુધી જે કાર્યો અનામત ગણવામાં આવતા તેવા અનેક ક્ષેત્રોમાં સ્ત્રીઓએ કાઠું કાઢ્યું છે અને બસ કે ટેક્ષી ડ્રાઈવર થી પાઈલોટ સુધીની ફરજો બજાવતી  થઈ છે અને પટાવાળા કે સરપંચ જેવા રાજકારણી હોદા મેળવવા સમર્થ બની છે અને દેશના વડાપ્રધાન કે રાષ્ટ્રપ્રમુખ સુધી પ્રગતિ કરી ચૂકી છે. ઉપરાંત અનેક સરકારી/ ખાનગી કંપનીઓમાં છેક સીઈઓની પોઝીશન મેળવી પોતાની કાબેલિયત પુરવાર કરવા સમર્થ અને સક્ષમ હોવા છતાં અને કમાતી થઈ સ્વનિર્ભર બની હોવા છતાં લગ્નમાં તેણીનું કરવામાં આવતું દાન સામે આજની યુવતીઓ કેમ અવાજ ઉઠાવી  ને પોતે પોતાનુ કોઈપણ સંજોગોમાં દાન નહી કરવા વડિલોને સમજાવી  શકતી  નથી તે મારે માટે તો આશ્વર્ય અને આઘાત ઉપરાંત કોયડો બની રહેલ છે. કે પછી આજની યુવતીઓને પણ આવી સ્વમાન અને સ્ત્રીના સ્વત્વને હણનારી હોવા છતાં આ વિધિઓ પસંદ હશે તેવી આશંકા થયા કરે છે.

આ ઉપરાંત આજના યુવકો પણ ખુબ કાબેલ અને હોંશિયાર થતાં જાય છે ત્યારે આ રીતે લગ્નમાં થતાં કન્યાદાનની વિધિનો બહિષ્કાર કરી આવી દાનમાં મળનાર જીવન સંગીનીનો સ્વીકાર નહિ કરવા પોતાનો સંકલ્પ હોવાનું  જણાવતા  કેમ અચકાય છે.

આજની યુવતી કે સ્ત્રી એ કોઈ ચીજ-વસ્તુ નથી કે જેનુ દાન થઈ શકે એ તો એક સજીવ વ્યક્તિ છે જે તમામ પ્રકારની  માનવીય લાગણીઓ/ઉર્મિઓ અને સંવેદનાઓ ધરાવે છે અને તેણીને  ખલેલ પણ્ પહોંચી શકે છે.

દરેક વિધિ- વિધાન જે તે સમય અને કાળ પ્રમાણે સામાજીક પરિસ્થ્તિ અને સંજોગોને અનુસાર ઘડવામાં આવતા હોય છે અને તે તમામ સમય અનુસાર  પરિવર્તંન શીલ હોવા જોઈએ.જે ગઈ કાલે બરાબર હતુ તે આજના સમયમાં અને પરિપ્રેક્ષ્યમાં મૂલવતા યોગ્ય ના જણાય તો તે બદલવું જ જોઈએ અને તે માટે યુવાનો અને યુવતીઓએ પહેલ કરવાની હિમત કેળવવી જ રહી. લગ્નમાં એવી ધાર્મિક વિધિ પ્રયોજવી જોઈએ કે જેમાં  કન્યાદાનની વિધિ કરવાની આવશ્યકતા ના રહે અને વડિલોને પણ ધાર્મિક વિધિથી લગ્ન સંપન્ન થયાનો સંતોષ મળે.

શક્ય છે કે મારાં આવા વિચારો વાચનારના મનમાં એક પ્રશ્ર ઉદભવે કે આવી બધી રુઢી-રીતરિવાજો કે પરંપરા છોડવાની કે પરિવર્તન લાવવાની વાતો કરનારને જો દીકરીના લગ્ન કરવાના હોય તો ખબર પડે કે સમાજમાં ચાલી આવતા રીત્-રીવાજો કે પરંપરા બદલાવવામાં કેટ્લું સહન કે સાંભળવું પડ્તું હોય છે ?

તેના જવાબમાં હું એટ્લું જણાવાની રજા લઉં છું કે મે અમારી બે દીકરીના લગ્ન કર્યા છે અને તે પણ વર્ષો પહેલાં કે જ્યારે આવા વિચારો ધરાવનારનો કોઈ વર્ગ હતો કે નહિ તે પણ ખબર નથી.

અમારી એ દીકરીમાંથી મોટીના લગ્ન 1992ના નવેમ્બર માસમાં યોજેલા અને તે પણ મુંબઈ ખાતે. આ લગ્ન નક્કી કરતી વખતે જ અમારા વેવાઈ સાથે બહુ જ સ્પષ્ટતાથી વાત કરવામાં આવેલી કે લગ્ન માટે જે કોઈ વિધિ કરવાની હોઈ તેમાં કન્યાદાન જેવી કોઈ પણ વિધિ નહી હોવી જોઈએ કારણ અમારી દીકરી એ કોઈ જણસ/ચીજ/વસ્તુ કે સંપત્તિ  નથી તે એક જીવંત મનુષ્ય છે અને તમામ લાગણી-પ્રેમ અને સંવેદનાઓ વગેરેથી ભરપૂર વ્યકતિ છે માટે તેનું દાન અમે કરીશું નહિ અને અમારી દીકરી પણ તેણીના સ્વમાન કે સ્વત્વ્ જે વિધિમાં જળવાતા નહી હોઈ તે વિધિ-વિધાન સ્વીકારશે નહી. આપની જાણ માટે જણાવું કે અમને આવી ચર્ચા સમયે અમારા વેવાઈના વડિલ દાદાજીએ પૂછેલું કે કન્યાદાન તો શ્રેષઠ દાન ગણાય અને પૂણ્ય મળે ત્યારે તેના જવાબમાં અમે કહેલું કે અમને આવું પૂણ્ય મેળવવું નથી અને કન્યાદાન ના કરવાથી કદાચ અમારે રૌરવ નર્કની યાતના ભોગવવી પડે તો અમને મંજૂર છે. પણ જીવંત વ્યકતિ-દીકરી-નું દાન કરવું મંજૂર નથી.

આખરે રજીષ્ટર્ડ લગ્ન કરવાનો વિકલ્પ સ્વીકારી આ લગ્ન સંપન્ન થયેલું.

બીજી દીકરીના લગ્ન તો અમારી દ્રષ્ટિએ કદાચ આદર્શ તો છે જ પણ તેથી પણ ચડી જાય તે રીતે કરેલા છે.

આ લગ્ન 1993ના નવેમ્બરમાં યોજેલું. લગ્નનો દિવસ નક્કી કરેલો તે દિવસે  અમારા થનારા જમાઈ લગ્ભગ  સવારે 10/30 વાગે અમારે ઘેર સ્કૂટર પર આવ્યા અને અમારી દીકરીને  લઈ જવાની અમારી રજા માંગી અમે રજા આપી એટ્લે તે બંને સ્કૂટર ઉપર જ એક  નજીકમાં જ આવેલા લક્ષ્મી-નારાયણના મંદિરે પહોંચ્યા અને તેમની પાછળ અમે એટલે કે બનેંના માતા-પિતા પણ તે સ્થળે પહોંચ્યા એટ્લે બંને એ એક બીજાને હાર પહેરાવ્યા અને દર્શન કરી ઈશ્વરના આશિર્વાદ મેળવી ત્યાંથી હૉટેલમાં ગયા કે જ્યાં બંનેના પરિવારના લોકોને સમુહ ભોજન માટે આમંત્રેલા અને ત્યાં જ મેરેજ રજીસ્ટ્રારને પણ તેમની બૂકસ સાથે પધારવા કહેલુ અને તેઓ શ્રી પણ  અમારી વિનંતિને માન આપી ત્યાં આવી પહોંચેલ અને ત્યાં જ લગ્ન રજીસ્ટર કરવાની વિધિ પુરી કરી ભોજન લઈ સૌ છૂટા પડ્યા.   વધુમાં આ લગ્નનો તમામ ખર્ચ અમારા દીકરી-જમાઈએ વહેંચી લીધેલો અને અમારી દીકરી તેની સાથે કોઈ દર્-દાગીના કે કિમતિ પ્રકારના કોઈ કપડાં-લતા પણ નહી લઈ ગયેલ પોતે જે અમારે ત્યાં કપડાં પહેરતી તે જ કપડા લઈ ને ગયેલ. અમારા આગ્રહ અને વિનંતિ નવા કપડા તથા થોડા ઘરેણા લઈ જવાની બંને એ ઠુકરાવી દીધેલ.

કહો આ લગ્ન અનોખું ક્રાંતિકારી અને આદર્શ ગણાય કે નહિ ?

કન્યાદાન અમે આજના આ 21 મી સદીમાં અપ્રસ્તુત ગણાવીએ  છીએ  કારણ અમે અમારાં આચાર અને વિચાર એક સરખા સમાન હોવા જોઈએ તેવું દ્ઢતાથી માનીએ છીએ એટલું જ નહિ પરંતુ જીવનમાં અમલમાં મુક્યા પછી જ અન્યોને સમજાવવા કોશિશ કરીએ છીએ. અમે CHARITY BIGGENS AT HOME માં મકકમતાથી વિશ્વાસ ધરાવીએ છીએ અને તેનું પાલન અમે સૌ પ્રથમ અમલ મૂકી ને જ આવું સૂચન કરવા પ્રવૃત થયા છીએ.

  આ ઉપરાંત ગુજરાતના ઉધ્યોગપતિ શ્રી અંબાલાલ સારાભાઈએ પોતાની દીકરીનું લગ્ન 1937ના ડિસેમ્બરની 11 તારીખે કન્યાદાન કર્યા વગર કરેલું અને ગુજરાતભરમાંથી એવો કોઈ ગોર કે બ્રાહ્મણ કન્યાદાન વગરની લગ્નની વિધિ કરાવવા માટે તૈયાર નહિ થતા છેક પૂનાના એક વિઢ્વાન શાસ્ત્રી તૈયાર થયેલા અને તેમને આ કન્યાદાન વગરની વિધિ સંપન્ન કરાવેલી. આ વાતનો ઉલ્લેખ શ્રી અંબાલાલભાઈની પૂત્રીએ તેણીએ લખેલા થેંકયુ પપ્પાના લેખમાં કરેલ છે.પૂત્રીનું નામ લીના અંબાલાલ સારાભાઈ. આ રીતે દીકરી એ કોઈ ચીજ-વસ્તુ નથી તેવું મૌલિક રીતે પ્રગતિશીલ વિચાર ધરાવનારા અગાઉના સમયમાં પણ હતા અને તે આપ સૌ પણ જાણૉ તે ઉદેશ સાથે આ પૂરક માહિતિ રજૂ કરી છે. આશાછે કે આપ સૌને પસંદ પડ્શે !
માટે આ 21 મી શદીમાં કન્યાદાન સામે યુવતીઓએ પોતાનો અવાજ ઉઠાવવાનો સમયનો તકાજો છે અને યુવાનો એ પણ આ માન્યાતામાં જડમૂળથી પરિવર્તન લાવવા પૂરેપૂરો સહ્કાર આપવો જોઈએ. અને આ કનિષ્ઠ કહેવાય તેવી કન્યાદાનની પ્રથા બંધ કરાવવી જોઈએ. વડિલોએ પણ પૂણ્ય મેળવવાની જૂની માન્યતાને ઠૂકરાવી દીકરીઓને ચીજ/વસ્તુ કે સંપત્તિ નહી ગણતા મનુષ્યનો દરજ્જો આપવો જ રહ્યો…