ભૂતકાળને ભૂલીને વાસ્તવિક બનીએ—–વિચાર વિહાર—યાસીન દલાલ

ભૂતકાળને ભૂલીને વાસ્તવિક બનીએ—–વિચાર વિહાર—યાસીન દલાલ

– વૈચારિક રીતે જેમાં જડતા જ દેખાતી હોય એવાં મૂલ્યોને બળપૂર્વક વળગી રહેવામાં કોઈ શાણપણ નથી.

વાત વાતમાં આપણે આપણી પરંપરાઓ, આપણા ભવ્ય ભૂતકાળ, આપણા રીતરિવાજોની દુહાઈ દઈએ છીએ. એ પછી પશ્ચિમની અને દુનિયાના બીજા ભાગોની સંસ્કૃતિ અને પરંપરાઓ તો જાણે ઊતરતી કક્ષાનાં હોય એમ એની ટીકા શરૃ કરીએ છીએ. ધીમે ધીમે આપણે તદ્દન નીચી કક્ષાએ આવીને સામાન્ય સમજમાં પણ ન ઊતરે એવી દલીલો કરીએ છીએ અને આપણી માન્યતાઓને યોગ્ય ઠેરવવા માટે વિકૃત તર્કશાસ્ત્રનો આશ્રય લઈએ છીએ.

રાજકીય વ્યવસ્થા તરીકે આપણે ભલે લોકશાહી અપનાવી, પણ આપણી પરના ભૂતકાળની પરંપરાઓના વળગણને લીધે આપણે ઉપરથી લોકશાહી વ્યવસ્થાનો અંચળો ઓઢીને અંદરથી તો પ્રાચીન રાજાશાહી, સામંતશાહી અને વંશપરંપરાગત વ્યવસ્થાને જ પોષીએ છીએ. પરિણામે રાજકારણથી માંડીને સિનેમા સુધીનાં ક્ષેત્રોમાં ગાદીવારસો જોવા મળે છે અને બે-ત્રણ કુટુંબો જ જાણે શાસન કરતાં જોવા મળે છે. ધાર્મિક મઠાધીશો પણ પોતાની ઉમર થવા લાગે ત્યારે પુત્ર-પુત્રીઓને વારસદાર તરીકે તૈયાર કરવા માંડે છે. લોકશાહી મૂલ્યોની વાત આવે ત્યારે આપણે ડરી જઈએ છીએ કેમ કે આપણા દિમાગ પર તો પેલાં જરીપુરાણાં મૂલ્યો જ છવાયેલાં રહે છે.

આપણે ભૂલી જઈએ છીએ કે દુનિયામાં ક્રાંતિ અને પરિવર્તન વ્યક્તિઓ લાવી છે. કોઈ ટોળું કે પરંપરાથી લદાયેલો સમૂહ પરિવર્તન લાવી શકતું નથી. ગેલેલિયો અને કોપરનિક્સે જ્યારે પોતાની વ્યક્તિગત પ્રતિભાથી બ્રહ્માંડનાં રહસ્યો ખોલવા માંડયાં ત્યારે કટ્ટર ધાર્મિકતામાં રાચતા સમાજે તો એમને શિક્ષા કરી હતી અને પરિવર્તન રોકવાની કોશિશ કરી હતી. માકર્સ, એન્જલ, સાર્ત્ર, ફોઈડ હોય કે રજનીશ હોય, વ્યક્તિગત પ્રતિભાના આવિષ્કારે જ પરંપરાઓના કવચને ભેદ્યું છે.

મારા ઘરમાં ઈલેક્ટ્રિક પંખો હાજર હોય, છતાં હું જૂના જમાનાનો હાથનો વીંઝણો હાથમાં પકડીને બેસી રહું ખરો ? કોલસાની સગડીથી ત્રાસી ગયેલી ગૃહિણીઓ ગેસનો ચૂલો મેળવવા માટે પડાપડી કરતી હોય છે. એક જમાનામાં ડોશીઓ ઘરમાં જ પથ્થરની ઘંટી ફેરવતી અને દળણું દળતી એ દ્રશ્ય હવે ગયું. હવે નવા જમાનાની ઓટોમેટિક ઘરઘંટી આવી ગઈ છે અને મરચાંની ચટણી કરવા માટે મિક્સર-ગ્રાઈન્ડર રસોડામાં તૈયાર જ હોય છે. જેમ જીવનના રોજબરોજનાં કામ માટે આપણે આધુનિક ટેક્નોલોજી અપનાવી લીધી એમ જ રોજબરોજનાં વૈચારિક વ્યવહારમાં આપણે આધુનિક બની શકતા નથી. પરિણામે એક વિરાટ વિરોધાભાસમાં આપણે અટવાયા કરીએ છીએ. બ્યુટી-પાર્લરમાં જઈને અત્યંત આધુનિક શૈલીના વાળ કપાવતી અને આધુનિક ફેશનનાં કપડાં પહેરતી યુવતીઓ મનની કોઈ ઈચ્છા પૂરી કરવા માટે એકટાણાં કરે ત્યારે આ જબ્બર વિરોધાભાસનું એક નવું જ પરિણામ સામે આવે છે.
આપણી સ્થિતિ કોઈ નિકટના સ્વજનના મૃત્યુના આઘાતમાં એ હજી જીવે જ છે, એમ માનીને સતત એના ભણકારા સાંભળ્યા કરતા માણસ જેવી છે. આવી વ્યક્તિને દિવસ-રાત સ્વસ્થતામાં અને સપનામાં પેલી વ્યક્તિનું જ ભૂત દેખાયા કરે છે. વારંવાર એનો અવાજ સાંભળીને એ ઝબકી જાય છે. પણ એ વાસ્તવમાં ભ્રમ હોય છે. આવા માણસને ફરીથી સ્વસ્થ બનાવવા માટે મનોચિકિત્સક પાસે લઈ જવો પડે છે. સામૂહિક રીતે આપણે સૌ આવા મનોરોગી બની ગયા છીએ. સતત આપણને આપણી પ્રાચીનતા, આપણી પરંપરા અને આપણી જરીપુરાણી આસ્થાના ભણકારા સંભળાયા કરે છે. આ રુગ્ણ મનોદશામાં આપણે વર્તમાન સાથે કોઈ સંધાન સાધી શકતા નથી અને પ્રાચીન મૂલ્યોના વળગણની માયાજાળમાં જ ફસાયેલા રહીએ છીએ. આનું એક મોટું ઉદાહરણ ટેલિવિઝન જેવા માધ્યમનો આપણે ઘણી વાર જે ઉપયોગ કરીએ છીએ તેનું છે. ટેલિવિઝન પોતે જ આધુનિક વિજ્ઞાાન અને ટેક્નોલોજીનો જબરદસ્ત આવિષ્કાર છે અને છતાં, આપણે વિજ્ઞાાનના આ અતિ આધુનિક માધ્યમ ઉપર જ જરીપુરાણી દંતકથાઓ અને ધડમાથા વિનાની ધાર્મિક ચમત્કારકથાઓ પ્રસારિત કરીએ છીએ ! વિજ્ઞાાનની શોધખોળનો સ્વાર્થી રાજકારણીઓ અણુબોમ્બ બનાવવામાં દુરુપયોગ કરે ત્યારે આપણે એના પર તૂટી પડીએ છીએ, પણ અણુબોમ્બથી ખતરનાક એવા આ વૈચારિક દુરુપયોગ પ્રત્યે ચૂપ રહીએ છીએ. હવે વિજ્ઞાાને બ્રહ્માંડનાં અનેક રહસ્યો ખોલી નાખ્યાં અને બતાવ્યું છે કે બ્રહ્માંડમાં હજારો, લાખો ગ્રહો, ઉપગ્રહો, તારા છે. પંચાગમાં કે જ્યોતિષનાં પુસ્તકોમાં નથી દર્શાવ્યા એવાં કેટલાયે નવા ગ્રહો ને નક્ષત્રોની શોધ થઈ ચૂકી છે, અને હજી ચાલી રહી છે. અને છતાં આપણે ટેલિવિઝન જેવા ઈલેક્ટ્રોનિક માધ્યમ ઉપર પણ ગ્રહોના ફળાદેશ જાણવા માટે આતુર બની જઈએ છીએ. પરિણામે, આપણે ટેક્નોલોજીના ઉપયોગમાં આધુનિક પણ આંતરિક વિચારધારામાં એના એ જ જરીપુરાણા રહીએ છીએ. ”જૂતા હૈ જાપાની, પર દિલ હૈ હિન્દુસ્તાની” જેવો જ ઘાટ થાય છે.

દંતકથાને સત્ય કથન સાથે નિસ્બત હોતી નથી અને આપણને દંતકથાઓના ઘેનમાં મસ્ત રહેવાની ટેવ પડી ગઈ છે.હજી લાખો લોકો એમ માને છે કે આપણા દેશમાં જૂના જમાનામાં પણ વિમાનો અને રોકેટો હતાં ! આનો આધાર શો ? એમ પૂછીએ ત્યારે થોડી અગડમ બગડમ દલીલો આવે અને સાથે એવી દલીલ આવે કે ઘણા પર્વતોમાં એવી ગુફાઓ છે જેમાં મોટાં વિમાનો રહી શકે ! પણ, ધડમાથા વિનાની દલીલો કરતા આ લોકો મૂળ વાત ભૂલી જાય. એમને આપણે પૂછીએ કે એ બધાં વિમાનો, રોકેટો ક્યાં ગયાં ? તો જવાબ મળે કે એ તો સંસ્કૃતિઓનો વિનાશ થાય છે એમાં આ વિમાનો પણ નાશ પામ્યાં ! (સાથે, મોહેજો-દડો જેવા ખંડેરો મળી આવ્યાં એનો પણ ઉલ્લેખ કરે). પણ આ ભોળા લોકોને કોણ સમજાવે કે ભાઈ, ચીજ-વસ્તુનો નાશ થાય, પણ ટેકનોલોજીનો નાશ ન થાય. ઘડીભરને માટે માની લઈએ કે પૃથ્વી પરથી બધા ટેલિવિઝન સેટ નાશ પામે અથવા આકાશમાં ફરતા બધા કૃત્રિમ ઉપગ્રહો સળગી જાય તો શું થાય ? માણસ તરત નવા ટેલિવિઝન સેટ અને નવા ઉપગ્રહો બનાવી લે. કેમ કે આપણી પાસે એ બનાવવાની ફોર્મ્યુલા અને ટેક્નોલોજી તો હાજર જ છે ! ગમે તેવી કુદરતી આપત્તિઓ આવે અને કોઈ શહેર કે દેશ આખો નાશ પામે તો પણ જ્ઞાાન, વિજ્ઞાાન કે ટેક્નોલોજી નાશ પામે નહીં. જો સદીઓથી વેદો, ઉપનિષદો અને ધર્મગ્રંથો ટક્યા તો વિમાન અને રોકેટો કેમ ન ટક્યાં ! પણ દંતકથાઓ અને જરીપુરાણા ગ્રંથોના સમૂહકેફમાં રાચવાનો એક મોટો ગેરલાભ જ આ છે. એક માણસ વિચારે એમ જ બધા માણસો વિચારવા માંડે છે. કોઈ સ્વતંત્ર બુદ્ધિ દોડાવે જ નહીં. આવી ”સામૂહિક ગેરસમજ” હવે તો આપણી પ્રગતિની આડેનો એક મોટો પથ્થર બની ગઈ છે. આધુનિકતાનાં પરિબળો સાથે આપણે કામ જ ન પાડી શકીએ, એવી સ્થિતિ સર્જાઈ છે. પોતાના ભૂતકાળના વારસાનો બોજ માથે ઊંચકીને ફરતી રહેતી પ્રજા એ બોજથી જ એટલી થાકી ગઈ હોય છે કે એનામાં નવું કશું જાણવાની કે સમજવાની હોંશ જ રહેતી નથી. અને દંતકથાઓ તથા પુરાણકથાઓ તો વંશવારસાની, રાજા-મહારાજાની, એમના રાજ્ય અભિષેકની, એમની રામીઓની, એમની લડાઈઓની અને આંતરિક ખટપટોની જ વાતો કરશે. આવી કથાઓથી ટેવાયેલી પ્રજા આધુનિક લોકશાહીમાં ચૂંટાઈને આવતા નેતાને પણ કોઈ દૈવી અવતાર કે મહારાજા તરીકે જ જુએ છે ! પરિણામે એ નેતા પણ પોતાનાં પુત્ર-પુત્રીને સત્તાનો વારસો સોંપી દે ત્યારે આ પ્રજાને એમાં કોઈ નવાઈ લાગતી નથી ! એને એમ નથી થતું કે આ તો લોકશાહી રસમની જ વિરુદ્ધ છે. પરિણામે આપણી લોકશાહી પણ રાજાશાહી અને ધર્મશાહીનું કઢંગું મિશ્રણ બનીને રહી ગઈ છે.

કહેવાનો આશય એ નથી કે ઈતિહાસ ને ભૂતકાળના વારસાને સાવ જ ભૂલી જવો કે ફેંકી દેવો. ઈતિહાસ એ મનુષ્યની ઉત્ક્રાંતિનો ઈતિહાસ છે અને ભૂતકાળમાંથી શીખતો રાખતો જ માણસ વર્તમાન અવસ્થાએ પહોંચ્યો છે. પણ, ભૂતકાળનાં જે મૂલ્યો કે રીતિઓ દેખીતી રીતે જ આજના માપદંડથી નિરર્થક જણાતાં હોય કે પ્રગતિ માટે બાધક લાગતાં હોય કે વૈચારિક રીતે જેમાં જડતા જ દેખાતી હોય એવાં મૂલ્યોને પણ બળપૂર્વક વળગી રહેવામાં કોઈ શાણપણ નથી. આજનું આખું જનજીવન અને એની કાર્યશૈલી જ બદલાઈ ગયાં છે. સુપરસોનિક વિમાનના જમાનામાં કોઈ માણસ બળદગાડામાં બેસીને અમદાવાદમાંથી મુંબઈનો પ્રવાસ કરવાનું પસંદ કરે નહીં. એમ મનોવિજ્ઞાાન અને મનોવલણોના નવા નિયમો અને માણસની વર્તણૂકને સમજાવતું આખું શાસ્ત્ર સામે હોય ત્યારે પણ આપણે જરીપુરાણા ચમત્કારો, મેલી વિદ્યા, કે મંત્રતંત્રમાં વિશ્વાસ રાખીએ ત્યારે એક મોટો વિરોધાભાસ સર્જાય છે.
બધી કળાઓ પણ દંતકથાનું અર્થઘટન કરવાનો જ પ્રયત્ન કરે છે. અને એ પ્રક્રિયામાં સંખ્યાબંધ દંતકથાઓને નકારવી પડે છે. પ્રાચીન ગ્રંથોમાં બહુપત્નીત્વ કે બહુપતિત્વનો મહિમા ગાવામાં આવ્યો હોય, પણ આજના વિશ્વનાં મૂલ્યો સાથે એનો કોઈ મેળ જ ખાતો ન હોય તો એ દંતકથાને ઉપસારતા રહેવામાં કોઈ શાણપણ રહેતું નથી. બલ્કે, આજના સમાજને પણ એ બે ડગલાં પાછળ ધકેલવામાં જ મદદ કરે. સમયની જરૃરિયાતો મુજબ પ્રાચીન ગ્રંથો કે કક્ષાઓ કે કળાઓનું નવું અર્થઘટન કરવું જ પડે. અલબત્ત, માનવીય સંબંધોના તાણાવાણા અને પાયાનાં મૂલ્યોને જાળવવાં જ જોઈએ, પણ એ સંબંધોમાં પણ ભેદભાવ ઉત્પન્ન કરતી અને મનુષ્યના ગૌરવને હણી લેતાં પ્રાચીન માન્યતાઓ અને પૂર્વગ્રહોમાંથી છુટકારો મેળવવો જ પડે. આપણા દેશમાં લગભગ દરેક જ્ઞાાતિ બીજી જ્ઞાાતિ કરતાં પોતાને ચડિયાતી ગણે છે અને બીજી જ્ઞાાતિના સભ્યો માટે જાત જાતના પૂર્વગ્રહોમાં રાચે છે એની પાછળ ભૂતકાળ માટેનું આપણું આ વળગણ જ કામ કરે છે. સમૂહ કે જૂથ ઉપર આધારિત અને એમની વચ્ચે સરસાઈ મેળવવાની કાતિલ સ્પર્ધામાં રાચતી સમાજ વ્યવસ્થાને સ્થાને વ્યક્તિગત ગુણવત્તાને માન્ય રાખતી અને સહિષ્ણુતા તથા સહઅસ્તિત્વનો પુરસ્કાર કરતી સમાજરચના જ મનુષ્યનો સાચા અર્થમાં વિકાસ કરી શકે.

Advertisements

One comment

  1. “બ્યુટી-પાર્લરમાં જઈને અત્યંત આધુનિક શૈલીના વાળ કપાવતી અને આધુનિક ફેશનનાં કપડાં પહેરતી યુવતીઓ મનની કોઈ ઈચ્છા પૂરી કરવા માટે એકટાણાં કરે ત્યારે…..” સમજાતુ નથી કે આ આધુનિકા ઍ કયું શિક્ષણ કે કઈ કેળવણી લીધી હશે???

    “બ્રહ્માંડમાં હજારો, લાખો ગ્રહો, ઉપગ્રહો, તારા છે. પંચાગમાં કે જ્યોતિષનાં પુસ્તકોમાં નથી દર્શાવ્યા એવાં કેટલાયે નવા ગ્રહો ને નક્ષત્રોની શોધ થઈ ચૂકી છે, અને હજી ચાલી રહી છે. અને છતાં આપણે ટેલિવિઝન જેવા ઈલેક્ટ્રોનિક માધ્યમ ઉપર પણ ગ્રહોના ફળાદેશ જાણવા માટે આતુર બની જઈએ છીએ”!!!!!!

    આવું કોઈ અશીક્ષિત નહીં પણ ઉચ્ચ પદવિધારી અને વિજ્ઞાનના નિષ્ણાંત કરે છે તે જોઈનેબુધ્ધિ બહેર મારી જાય છે!!!!!! .

    આવા સુંદર ” વિચાર વિહાર” માં વેહતા રહેવું ખૂબ ગમે છે. આભાર.

    Like

પ્રતિસાદ આપો

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / બદલો )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / બદલો )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / બદલો )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / બદલો )

Connecting to %s