મનની શાંતિ કઈ રીતે મળે?—-વિચાર વિહાર–યાસીન દલાલ

 

strong>મનની શાંતિ કઈ રીતે મળે?—-વિચાર વિહાર–યાસીન દલાલ</strong>

<strong>- આપણે કદાચ કર્મ તરફથી ફંટાવા માટે અકર્મણ્યતાને અધ્યાત્મ કે ધ્યાનનું રૃપાળું નામ આપી દીધું છે</strong>

હમણાં હમણાં અધ્યાત્મ અને આધ્યાત્મિકતા, એ બે શબ્દો વારંવાર કાને અથડાય છે. ઠેરઠેર જાતજાતની અધ્યાત્મિક શિબિરો યોજાઈ રહી છે અને એમાં સેંકડો લોકો ભાગ લે છે. આત્માની ઉન્નતિ અને મનની શાંતિ માટે લોકો જાણે એકાએક તલપાપડ બની ગયા છે. કેટલીક શિબિરોમાં તો કોલેજના અભ્યાસના જે ત્રણ-ચાર તબક્કા હોય અને પહેલાં સ્નાતક અને પછી અનુસ્નાતકની ડિગ્રી મળે, એમ આત્માની ઉન્નતિના પણ તબક્કા પાડવામાં આવે છે અને એક શિબિર પૂરી કર્યા બાદ બીજી ઊંચી કક્ષાની શિબિર યોજાય છે. આવા આધ્યાત્મિક સંવાદના અંગ્રેજી નામો અપાય છે અને એના વિષયે લોકો જાતજાતની વાતો સાંભળીને ‘ઈન્સ્ટન્ટ રિલીફ’ માટે એમાં જોડાવા ઉત્સુક બની જાય છે. પ્રશ્ન એ થાય કે, આ અધ્યાત્મ એ વાસ્તવમાં શું છે? વિનોબા ભાવેએ એકવાર કહ્યું હતું, ‘આ વાતને જરા ઉંડાણથી સમજી લેવાની જરૃર છે અને તેમાંયે હિંદુસ્તાનમાં તો ખાસ. કેમકે અહીં અધ્યાત્મ વિશે જાતજાતના ખ્યાલો દ્રઢ થઈ ગયેલા છે.’

અધ્યાત્મની વાત આવે એટલે તરત ધ્યાનની વાત આવે. વળી પ્રશ્ન થાય કે ધ્યાન એટલે શું? વિનોબા ભાવેનો જ વિચાર જોઈએ, ‘એકવાર એક ભાઈએ મને કહ્યું કે, હું આધ્યાત્મિક માર્ગે આગળ વધવા માંગું છું, એટલા વાસ્તે હમણાં બસ ધ્યાન કરી રહ્યો છું. મેં એમને કહ્યું કે, ધ્યાનનો અધ્યાત્મ સાથે કોઈ ખાસ સંબંધ છે એવું હું નથી માનતો. કર્મ એક શક્તિ છે, જે સારા-ખરાબ સ્વાર્થ, સારા-ખરાબ ચરાર્થ અને પરમાર્થ એમ પાંચમાંથી કોઈપણ કામમાં આવી શકે છે. એવી જ રીતે ધ્યાન પણ એક શક્તિ છે જે આવાં પાંચેય કામોમાં આવી શકે છે જેમ કર્મ સ્વયમેવ કોઈ આધ્યાત્મિક શક્તિ નથી, એમ ધ્યાન પણ સ્વયમેવ કોઈ આધ્યાત્મિક શક્તિ નથી.’
પણ, આપણે તો આ કહેવાતા ધ્યાનને આધ્યાત્મિકતા સાથે એવું જોડી દીધું કે બંને એકબીજાના પર્યાય જેવા બની ગયા. ગામેગામ ધ્યાનશિબિરો યોજાવા લાગી. જો ધ્યાન જ ધરવાનું હોય તો એની શિબિરમાં જવાની શી જરૃર છે? ઘરેબેઠાં પણ એ કરી શકાય. મનની એકાગ્રતા કે શાંતચિત્તે મનને કેન્દ્રિત કરીને શુદ્ધ કરવાની પ્રક્રિયાને ધ્યાન ગણીએ તો એ વ્યક્તિ પોતે પણ આપમેળે કરી શકે છે.

આજનો સરેરાશ નાગરિક સતત બેચેની અને અજંપો અનુભવે છે. આ અજંપાનાં કારણો અનેક હોઈ શકે. કોઈને નોકરીમાં મજા આવતી નથી. કોઈને ધંધો ફાવતો નથી. કોઈને ઘરમાં પત્ની સાથે મેળ પડતો નથી, તો કોઈને સંતાનો સાથે અંતર પડી જાય છે. કોઈ રાજકારણી તો વળી ઈચ્છિત પદ કે હોદ્દો ન મળે એનાથી બેચેન થઈ જાય છે. મનગમતો મિત્ર કે મનગમતું પ્રેમપાત્ર ન મળે એ પણ અજંપાનું મોટું કારણ હોઈ શકે. આવા લોકો બેચેનીનો ઈલાજ પોતે શોધી શકતા નથી અને પરિણામે આધ્યાત્મિક ગુરુઓને ચરણે જઈને આળોટે છે. આટલી મોટી સંખ્યામાં મનની શાંતિની માંગ હોય તો પુરવઠો પણ મોટો જ હોવો જોઈએ. પરિણામે આજે તો ધર્મ અને અધ્યાત્મ પણ ધંધો બની ગયા છે. જાતજાતના ગુરુઓ જાતજાતની શિબિરો ગોઠવે છે અને જાતજાતના નુસ્ખાનો પ્રચાર કરે છે. મારા એક મિત્ર એવા છે જેનો ક્યાંય પત્તો ન લાગે તો આવી એકાદ શિબિરમાંથી એ જરૃર મળી આવે! પણ, આટલી બધી શિબિરોમાં ગયા પછી એમનો માનસિક અજંપો હતો ત્યાં ને ત્યાં જ છે. ઘણાં લોકોને પોતાની મુશ્કેલીઓનું કાળજીપૂર્વક જતન કરીને ઉછેરવાની ટેવ હોય છે. આવી રીતે જ્યાં ત્યાં મનની શાંતિ માટે ભટકવાથી એ મળી જતી નથી. ઊલટું, મનના ગૂંચવાડામાં વધારો જ કરે છે.

આપણે કદાચ કર્મ તરફથી ફંટાવા માટે અકર્મણ્યતાને અધ્યાત્મ કે ધ્યાનનું રૃપાળું નામ આપી દીધું છે. કોઈપણ કામ કરવું હોય તો શરીર અને મન બંનેને કષ્ટ આપવું પડે છે. કારખાનામાં કોઈ માણસ મશીન પર બેઠો હોય તો એણે મશીનના જુદા જુદા ભાગો તરફ નજર કરવી પડે, પોતાનો હાથ મશીનમાં આવી ન જાય એની કાળજી રાખવી પડે અને મશીનમાં જે વસ્તુ તૈયાર થતી હોય એ બરોબર થઈ રહી છે કે નહીં એ પણ જોવું પડે. આમ, તન અને મન બંનેને કાર્યરત રાખવાં પડે. ઓફિસમાં કામ કરવું હોય તો પણ વહીવટની બાબતમાં પણ અનેક મુદ્દાઓ તરફ ધ્યાન આપવું પડે. સંદર્ભો જોવા પડે, કોઈને પત્રનો જવાબ આપવો હોય તો પણ જે પત્રનો જવાબ આપવાનો છે, એના સંદર્ભ નંબર ટાંકવા પડે, એનો વિષય અને એની વિગત જોઈ જવી પડે, કવર બનાવવું પડે, એની ઉપર ટિકિટ ચોંટાડવી પડે. આ બધાં કામો કરવામાં જેને આળસ થતી હોય અને કોઈપણ કામ કરવામાં જ મન ન ચોંટતું હોય તો આસાન રસ્તો આધ્યાત્મિક બની જવાનો છે. નિષ્ક્રિય બનીને ધાર્મિક દ્રષ્ટાંત કથાઓ સાંભળ્યા કરવી અને આંખો મીંચીને ધ્યાન ધરતા રહેવું, એમાં આપણને જીવનની સાર્થકતા દેખાય છે અને ખેતરમાં કામ કરવું, રસ્તા બનાવવા, ઘરને સાફ કરવું એ બધામાં આળસ થાય છે. વિનોબા નાના હતા ત્યારે ખેતરમાં કોદાળી ચલાવતા, કાંતણ, વણાટની સાથે રસોઈ કરતા અને ઘરમાં દીવાલ રંગવાનું કામ પણ કરતા. પણ, ‘એ બધાં કામ કરતી વખતે મારી એજ ભાવના હતી કે, હું ઉપાસના કરી રહ્યો છું… આમ, જીવનમાં ઘરના, ઓફિસના નાનાં-મોટાં કામ કરવાને વિનોબા જેવા લોકો ‘ઉપાસના’નો દરજ્જો આપે છે, ત્યારે આપણે આવાં કામોને તુચ્છ ગણી, એમાં નાનમ અનુભવીને આપણી એ આળસ કે અભિમાનને છુપાવવા માટે કહેવાતી આધ્યાત્મિકતા અપનાવી લઈએ છીએ. વિનોબા ચરખો કાંતવાને કે ખેતરમાં કામ કરવાને ‘આધ્યાત્મિક કર્મ’ કહે છે.

આપણું જીવન બહુ સંકુલ છે. જિંદગી એટલે બે અને બે ચારનો સરવાળો નથી. જીવનની ગાડીમાં ઘણા ફાંટા આવે છે. જીવન ગૂંચવાડા ભર્યું છે. આ ગૂંચવાડામાંથી માર્ગ કાઢવા માટે આત્મવિશ્વાસ અને દ્રઢ મનોબળ જેવી કોઈ બીજી દવા નથી. પણ, દર્દીને ખબર જ નથી કે એને શો રોગ થયો છે, પરિણામે રસ્તા પર બેઠેલા ઊંટવૈદો એને ભરમાવે છે. ધર્મને નામે, અધ્યાત્મને નામે, ત્યાગ અને બલિદાનને નામે, મોક્ષને નામે એને અવળે રસ્તે ચડાવે છે. એક ભાઈ એક મનોવિજ્ઞાાની ડૉક્ટર પાસે ગયા. ફરિયાદ એ હતી કે, આખો દિવસ ખોટા વિચારો આવે છે, મનને શાંતિ મળતી નથી, મન ભટકે છે, ઊંઘમાં સપનાં આવે છે. ડૉક્ટરે પૂછ્યું કે, કામ શું કરો છો? ત્યારે ખબર પડી કે કોઈ સરકારી ખાતામાં નોકરી કરે છે. ડૉક્ટરે પૂછ્યું, અત્યારે તો તમારી નોકરીનો સમય છે તો પછી અહીં કઈ રીતે આવ્યા? જવાબ મળ્યો, સરકારી નોકરી છે. સમયસર જવું જરૃરી નથી. ન જઈએ તો કોઈ પૂછતું નથી. ઓફિસમાં બધા આમ જ કરે છે. ડૉક્ટરને જવાબ મળી ગયો. એણે કહ્યું, ‘તમે ઓફિસમાં બરોબર હાજરી આપો. તમારી ફરજ પૂરી નિષ્ઠાથી બજાવો. અરજદારોના કામ પતાવો. આવા એક અરજદારનું કામ તત્પરતાથી પતાવ્યા પછી જે માનસિક સંતોષ મળશે એ જ તમારી દવા છે. પછી તમારું મન ક્યાંય નહીં ભટકે…’

ઊર્દૂમાં એક સરસ શેર છે, ‘કભી કિસી કો મુકમ્મિલ જહાં નહીં મિલતા, કહીં જમીં તો કહીં આસમાં નહીં મિલતા’…દરેક માણસને એની ઈચ્છિત વસ્તુ મળી જતી નથી. દરેકના જીવનમાં કશુંક ખૂટે છે એ જ આપણે મેળવવું છે. અધૂરપ પૂરવાની આ ઝંખનામાં માણસ મનની સમતુલા ગુમાવી બેસે છે અને પછી અહીંતહીં ભટકવા માંડે છે. કહેવાતા ‘ગુરુઓ’ આવા ગુમરાહ લોકોની જ રાહ જોતા હોય છે. કોઈ મઠ કે આશ્રમમાં લઈ જઈને એમને આધ્યાત્મિકતાનાં ઈંજેક્શન આપવાનું શરૃ થઈ જાય છે. આવા ગુમરાહ લોકોમાં આજકાલ બહુ પૈસાદાર લોકો વધુ જોવા મળે છે. સાચાખોટા માર્ગે પૈસો ખૂબ બનાવી લીધો, પણ પછી અંદરનો ખાલિપો ખખડવા માંડે ત્યારે સમજાય છે કે પૈસો એ પરમેશ્વર નથી. ગુજરાતીઓ પાસે પૈસો વધી ગયો એટલે આધ્યાત્મિકતાની દુકાનોમાં એમની ઘરાકી વધી ગઈ છે. આવા લોકો કોઈ ગુરુ પાસે દોડી જવાને બદલે થોડો સમય પોતાની જાત સાથે સંવાદ કરેતો ઘણા પ્રશ્નોના જવાબો આપોઆપ જ મળી જાય.

ધર્મ અને અધ્યાત્મની વ્યાખ્યા જ બદલવી પડે એવો માહોલ સર્જાયો છે. વ્યવસાયમાં છેતરપિંડી ન કરે, કરચોરી ન કરે, ભેળસેળ ન કરે એવા વેપારીને દર્દીને લૂંટે નહીં એવા ડૉક્ટરોને કે ઓફિસમાં આવેલ ફરિયાદીનું અપમાન ન કરે એવા સરકારી કર્મચારીને હવે આધ્યાત્મિક કહેવો પડશે. આપણા એક ચિંતક તો એવું કહી ગયા કે મનને એટલી હદે એકાગ્ર કરી નાખવું કે એ વિચારહીન સ્થિતિમાં આવી જાય! વિચાર જ જતા રહે અને માણસ વિચારહીન બની જાય તો એના જીવનનો શો અર્થ? પછી તો જીવનની દરેક પ્રવૃત્તિ જ નિરર્થક બની રહે. પણ, આપણે ત્યાં એવો ખોટો ખ્યાલ ઘૂસી ગયો છે કે કામ તો સંસારની હાયવોય જેને હોય એ કરે, અને એ હાયવોય છોડીને આંખો મીંચીને બેઠો રહે એ માણસ આધ્યાત્મિક કહેવાય. કેટલાક માણસો એકસાથે અનેક ચીજો તરફ ધ્યાન આપી શકતા હોય છે અને સફળતાપૂર્વક આપી શકતા હોય છે. આવા માણસોને એકાગ્ર બનીને એક જ મુદ્દા પર ચિત્તને કેન્દ્રિત કરવાની જરૃર જ નથી. આવી તિક્ષ્ણ બુધ્ધિ વિકસાવી શકાય છે. સફળ ઉદ્યોગપતિ કે સફળ વહીવટકર્તામાં આ ગુણ હોય છે.

આપણને આજે સૌથી વધુ જરૃર ઉત્પાદકતા અને શ્રમની છે. એ ભૂલીને આપણે આળસ અને અકર્મણ્યતા ઉપર પડી ગયા છીએ. આધ્યાત્મિકને જો ચિંતન અને મનન ગણીએ તો એ માણસ માટે જરૃરી છે. માણસના જીવનમાં કોઈ ધ્યેય હોવું જોઈએ, કોઈ ફિલસૂફી હોવી જોઈએ. વિશ્વના શ્રેષ્ઠ વિચારકોનું ચિંતન એણે ભણવું જ જોઈએ. પોતાના જીવનમાં પ્રગતિ અને સફળતામાં એ ખૂબ ઉપયોગી અને માર્ગદર્શક બની શકે. પણ, આધ્યાત્મિકતાને નામે આત્મા, પરમાત્મા અને સ્વર્ગ-નર્ક જેવી અગમ્ય બાબતોમાં એ પડી જાય તો એ માણસ પછી કામ કરતો ંજ બંધ થઈ જશે અને પરાવલંબી બની જશે. આર્થિક ઉન્નતિ માટે સાહસ અને કુશળતા જોઈએ અને સખત પરિશ્રમ જોઈએ. જે માણસ જીવનને મિથ્યા માનશે એની મહત્વાકાંક્ષા મરી જશે અને એ કામ કરવા જ નહીં પ્રેરાય. માણસમાં મહત્વાકાંક્ષા હશે તો એ પૂરી કરવા માટે મથશે. પણ જો અગમનિગમની માયાજાળમાં પડી જશે તો જીવનમાં એને રસ જ નહીં રહે. માણસ બધું મેળવ્યા પછી સાદાઈ અપનાવે એ એક વાત છે અને પોતાની પાસે કંઈ હોય જ નહીં એટલે સાદાઈ અપનાવવી પડે એ બીજી જ વાત છે. જે માણસની પાસે વિચારનો આંતરિક વૈભવ છે, એણે મનની શાંતિની શોધમાં અહીંતહીં ભટકવું પડતું નથી.

Advertisements

પ્રતિસાદ આપો

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / બદલો )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / બદલો )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / બદલો )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / બદલો )

Connecting to %s