ગાંધીજીનો ધર્મ કયો?– હોરાઈઝન – ભવેન કચ્છી

ગાંધીજીનોધર્મકયો?– હોરાઈઝન – ભવેનકચ્છી

જે.ટી.એફ. જોર્ડેન્સનાસંશોધનનેગાંધીજીપરનાટોચનાપાંચપુસ્તકોમાંસ્થાનમળેછે –

ગાંધીજીએતેમનીભત્રીજીમનુનેકહ્યુંહતુંકે ”આખરીશ્વાસવખતેહુંકયાઈશ્વરનુંનામસ્મરણકરુંછુંતેનાપરનજરરાખજે.”મહાત્માગાંધીજીએતેમનીભત્રીજીમનુનેકહ્યુંહતુંકે

”મારામૃત્યુનીપળેહુંકયાભગવાનનુંનામલઉંછુંતેનાપરધ્યાનરાખજો. તેજબતાવીશકશેકેજીવનભરમારાઅંતઃકરણથીહુંકયાઈશ્વરપ્રત્યેશ્રધ્ધાધરાવતોહતો. કયાઈશ્વરનેપામવાનુંમારાઅર્ધજાગ્રતમનમાંઅવિરતરટણચાલતુંહતું.” વિશ્વજાણેછેકેમહાત્માગાંધીજીનેગોડસેએગોળીવિંધીતેસાથેજ ”હેરામ” કહેતાતેઓઢળીપડયાહતા. આમથવાથીશુંગાંધીજીસાંપ્રદાયિકકહેવાય? ઓસ્ટ્રેલિયનનેશનલયુનિવર્સિટીનાસંશોધકઅનેગાંધીભક્તજે.ટી.એફ. જોર્ડેન્સનેવિદ્યાર્થીથીપ્રોફેસરકાળદરમ્યાનસતતએકપ્રશ્નમુંઝવતોકેગાંધીજીકયોધર્મપાળતાહતા? ધર્મઅંગેનુંતેમનુંતત્વજ્ઞાાનશુંહશે? પ્રો. જોર્ડેન્સઆમતોહિન્દુસંસ્કૃતિથીપ્રભાવિતહોઇયુવાવયેપણઆર્યસમાજનાપ્રણેતાસ્વામીદયાનંદસરસ્વતિ, સ્વામીશ્રધ્ધાનંદપરસંશોધનકરવાભારતઆવીચૂક્યાહતા. તેવખતેપણમહાત્માગાંધીજીવિશેઅધ્યયનકર્યુંહતું. તેમણેઓસ્ટ્રેલિયાઅનેયુરોપનાગાંધીજીથીપ્રભાવિતદક્ષિણ-સંશોધનવિદેનુંએકગુ્રપપણબનાવ્યુંહતું. જોર્ડેન્સનેછેકનિવૃતિનાએકાદવર્ષપહેલા૧૯૮૯માં ‘ગાંધીજીનોધર્મ’ વિષયપરસંશોધનકરવાનીઈચ્છાજાગી. તેપછીતેમનીનિવૃતિમર્યાદાબીજાપાંચવર્ષયુનિવર્સિટીએવધારીઆપીનેછવર્ષસુધી ‘ગાંધીજીનોધર્મ’ પરસંશોધનકરવાનીરજાપગારસાથેઆપી. તેમનેઆમાટેએકઆસીસ્ટંટપણઆપવામાંઆવ્યો. બંનેભારતમાંરહ્યા. ગાંધીજીના૯૦જેટલાવોલ્યુમઅનેઉપલબ્ધતમામસાહિત્ય, દસ્તાવેજો, વ્યક્તિવિશેષનીમુલાકાતોનોદોરચાલ્યો. ઓસ્ટ્રેલિયનનેશનલયુનિવર્સિટીએતેમનાદળદારસંશોધનપેપર્સને ‘ડોકટરેટ’ આપવુંકેકેમતેઅંગેનુંમંતવ્યલેવાભારતનાજગવિખ્યાતઈતિહાસવિદ્રામચંદ્રગુહાનેતમામવર્કમોકલીઆપ્યું. રામચંદ્રગુહાએહદેપ્રભાવીતથયાકેતેમણેતેનીનજરનાગાંધીજીપરનાઅત્યારસુધીનાશ્રેષ્ઠપાંચસંશોધનોમાંતેનેસ્થાનઆપ્યું. દળદારવોલ્યુમતરીકેઆપુસ્તકપ્રકાશિતથયું. જોકેતેઆવૃતિમાત્રબ્રિટન, ઓસ્ટ્રેલિયાઅનેયુરોપસુધીજસીમીતહતી. તેનીકિંમત૮૦પાઉન્ડછે. ૧૨૦૦પાનાનોગાંધીજીપરનોમહાગ્રંથતેપણઘણોજઅભ્યાસુઅનેજટીલ. આવાતનેદસેકવર્ષવીતીગયા. દરમ્યાનરામચંદ્રગુહાઅનેગાંધીજીનાપૌત્રરાજમોહનગાંધીવચ્ચેઆજકાલસાંપ્રદાયિકતા – બીનસાંપ્રદાયિકતા, ધાર્મિકતા, આસ્તિકતા – નાસ્તિકતાનાનામેકેવીગેરસમજ, અજ્ઞાાનઅનેદંભપ્રવર્તેછેતેનીચર્ચાજામી. રામચંદ્રગુહાએજોર્ડેન્સનાસંશોધિતપુસ્તકનામુદ્દાઓથકીજેરજુઆતકરીતેનાંથીરાજમોહનઆફ્રીનપોકારીગયા. આપુસ્તકમાંભારતનાવાચકોઅનેસંશોધકોમાટેપણઉપલબ્ધહોવુંજોઇએતેવોગુહાએસંકલ્પકર્યો. જોર્ડેન્સનોસંપર્કકરવાજતાજાણ્યુંકેતેઓથોડાઅરસાઅગાઉમૃત્યુપામ્યાહતા. પુસ્તકનાહક્કોભારતનેપણમળેતેવીવિનંતીતેમનાપત્નીનેકરાતાતેમણે ”ગાંધીજીપરનાભારતનાઅધિકારનેઅટકાવનારહુંકોણ” તેવીઉદારતાસાથેબિનશરતીપરવાનગીઆપી. ઓક્સફર્ડજેવાપ્રકાશકેદળદારભારેખમઅભ્યાસુપુસ્તકનેસરળ, લોકભોગ્યઅનેસંકલિતસ્વરૃપઆપ્યું. જોર્ડેન્સનુંઆવુંપુસ્તકબહારપડીચૂક્યુંછે. જેસૌથીપહેલુંગુજરાતવિદ્યાપીઠનીલાઇબ્રેરીમાં ”આગમનસ્ટેન્ડ”માંમુકાતાજસૌપ્રથમમારાનામેઈસ્યુકરવાનીતકઝડપીલીધી. પુસ્તકભારતમાંલાવવાનોશ્રેયગુહાનેજાયછે. પુસ્તકનીપરિચાયત્મકભુમિકાપણગુહાએજલખીછે. પુસ્તકનુંનામમજાનુંછે. ”ય્ચહગરૈ’જઇીનૈર્યૈહદદતેપછીનાનાફોન્ટમાંછે ”ચર્રસીજૅેહજરચુનદદઅર્થાતગાંધીજીનોધર્મકેવો? કયો? તેમનાજહાથથીવણેલીશૉલજેવો! પહેલીનજરેતોમજાનીએક ‘શૉલ’ જલાગેપણતેનાતાંતણાકેવણાટમાંતેમની, પોતાનીઆગવીતાનોપોતહતો. જોર્ડેન્સનાપુસ્તકમાંજણાવાયુંછેકેગાંધીજીજ્યારેવિદેશીકેનવપરિચિતપૂછેતોએવુંકહેતાકે ”હુંસનાતનીપ્રણામીહિંદુછું. પોતેબાળવયથીછેકસુધીમૂર્તિપૂજા – ક્રિયા-કાંડમાંનહોતાજોઇશકાયા. પણ, ઘરમાંતેમનામાતા-પિતાનીધાર્મિકપરાયણતાઅનેપૂજા-નામસ્મરણવહેલીસવારથીજથતુંહોઇએકપ્રકારનાસંસ્કારતેઓધારણકરીચૂક્યાહતા. રામનામનુંસ્મરણતારામાંનિર્ભિકતાલાવશેતેવુંમાતા-પિતાએકહેલુંતેઆજીવનતેમનામાંવશીગયેલું. કિશોરઅનેયુવાવસ્થામાંશ્રીમદ્રાજચંદ્રએતેમનાપરએહદેપ્રભાવપાડયોહતોકે ”મેકિંગઓફમહાત્મા”નીપ્રક્રિયામાંજૈનતત્વજ્ઞાાનીશ્રીમદ્રાજચંદ્રકેન્દ્રસ્થાનેરહ્યા. સાદગી, વૈરાગ્યભાવઅનેઅહિંસાશ્રીમદ્રાજચંદ્રકેજેઓરૈચંદભાઇતરીકેસમાજમાંતેવખતેઓળખાતાતેમનીદેનહતી. ગાંધીજીનાશાળા-કોલેજનાવર્ષોમાંખાસમિત્રોમુસ્લિમઅનેખ્રિસ્તીહતા. યુવાવસ્થાાંસાઉથઆફ્રિકામાંચર્ચનાપાદરીચાર્લ્સએન્ડ્રયુજસાથેતેમનીગાઢમિત્રતાહતી. ૧૮૯૧માંગાંધીજીનોમુંબઇમાંસૌપ્રથમવખતરૈચંદભાઇસાથેપરિચયથયોહતો. ૧૮૯૪માંગાંધીજીએઆચાર-વિચારનીસભાનતાસાથેનોજીવન, ઈશ્વર, ધર્મઅંગેનીમુંઝવણોવ્યક્તકરતો૨૭પ્રશ્નોનોએકપત્રભારેકુતૂહુલઅનેહતાશમનોસ્થિતિમાંલખ્યોહતો. રૈચંદભાઇએગાંધીજીનેપ્રત્યુત્તરપાટવતાએમાંબોધઆપ્યોહતોકે ‘ઈશ્વરપ્રગટથઇનેતારીસમસ્યાનોઉકેલલાવશેતેમનામાનતો. પુરાણગ્રંથોમાંઆવતાભગવાનોનુંરટણ – અભ્યાસકરતારહેવાથીમોક્ષમેળવવાનીખેવનાપણનકરતો. જ્ઞાાનઅનેસારાધ્યેયનિષ્ઠકર્મોથકીજમુક્તિમળેછે’ બરાબરતેપછીતરત૧૮૯૪અને૧૮૯૫માંતેમણેખ્રિસ્તીધર્મીછતાંતેનીપહેલામાનવધર્મીતેવાટોલસ્ટોય ”ધકિંગ્ડમઓફગોડઈઝવિથિનયુ”નુંપુસ્તકમાણ્યું. આપુસ્તકમાંથીગાંધીજીનેપ્રેરણામળીકેસેવાકરવીતેજખરોમાનવધર્મછે. તેપછીતરતજકિંગ્ફોર્ડઅનેમેઇટલેન્ડલીખીત ”ધપરફેક્ટવેઓફધફાઇન્ડિંગઓફધક્રાઇસ્ટ”નાગહનપઠનબાદગાંધીજીએનિષ્કર્ષપરઆવ્યાકેઈસુખ્રિસ્તનેએમજચમત્કારિકઉધ્ધારકતરીકેનથીભજવાનાપણઆત્મનિરિક્ષણ, આત્મચિંતનઅનેઆત્મશુધ્ધિથીજતમેઈશ્વરત્વનેપામીશકો. જોર્ડેન્સનામતેતમામધર્મગ્રંથોનાઅધ્યયનબાદગાંધીજીઅદ્વૈતવાદનેસહજપણેઅનુસરતાહતા. ઈશ્વરઆપણામાંજબિરાજેલો. તેઆપણાખરાબકેસારાકર્મોનોહિસાબમાંડીનેતેપ્રમાણેસજાકેઈનામનથીઆપતો. આપણેએમજબંધિયારમનોદશાસાથેપડયારહીએઅનેતેજાદુઇછડીફેરવતોહોયતેમઅવતારલઇનેઉધ્ધારકરવાકેઆપણનેદુર્દશામાંથીમુક્તકરવાઅવતારલેતેવુંપણનથી. તેઆપણાકરતાજુદાંનથી. આપણામાંજછે. આપણેઆપણાઆસપાસનાપડળોસાફકરીશુંતેસાથેજરામરાજ્યનુંનિર્માણથશે. ગાંધીજીરામનામનુંસ્મરણકરતા. ભગવાનરામનુંઆદર્શજીવનમાનવજગતનાકલ્યાણમાટેપ્રેરણાત્મકમાનતા. ગાંધીજીનાજીવનમાંપ્રાર્થનાનુંખાસમહત્વહતું. તેમાંપણ, એવોભાવનહોતોકેભગવાનસ્વર્ગમાંઆસનજમાવીનેબેઠાહોયઅનેતેઓતેનેવિનવીનેકલ્યાણમાટેઆજીજીકરતાહોય. તેમનીસર્વધર્મથીમાંડીતમામપ્રાર્થનાઓહૃદયનાઊંડાણમાં, સંસ્કારઅનેઅંતઃકરણમાંઉતારવામાટેનોએકકમાન્ડહતો. શુધ્ધિકરણઅનેપશ્ચાતાપબંનેક્રિયાસુક્ષ્મભાવેપ્રાર્થનાકરતાજથઇજતીહોયછે. પ્રાર્થનામાંપણઅસત્યથીસત્યતરફ, અંધકારથીપ્રકાશમાં, અપરાધથીક્ષમાનીદિશામાંઅનેપીડપરાઇજાણવાઅરજકરાતીહતીપણકોઇદેવ-દેવતાનેનહીં, પોતાનાઅંતઃકરણનેગાંધીજીપ્રાર્થનાકરતા. ધર્મગ્રંથોનાથોથાશુંએકનાનુંઅમથુપુસ્તકપણનાવાંચોઅનેજોતમેસેવા, સત્ય, માનવઅનેજીવદયા, અનુકંપાતેમજનિર્મળજીવનવ્યતીતકરોતોઈશ્વરનેપામવાનીઅનુભૂતિમેળવીશકોછો. તેવીતેમનેદ્રઢશ્રધ્ધાહતી. ગાંધીજીનીસત્યતાજુઓ. તેઓએએમપણસ્પષ્ટતાકરીછેકેચોરીનાકરવી, માંસાહારત્યજવો, સત્યપ્રેમીબનવું, સેવાઅનેસાદગીનેઅપનાવવાજેવાગુણોનુંતેઓએટલામાટેપાલનનહોતાકરતાકેતેનાંથીપાપલાગેકેપછીઆપણાધર્મગ્રંથોમાંતેનેઅપનાવવાપરભારમૂક્યોછે. કોઇભગવાનનીનજરમાંરહીનેમોક્ષમેળવવાનીતોવાતજનહોતીઆવતી. આમછતાંઆબધાગુણોમારામાતા-પિતાનેતેમનહીંકરવાનુંવચનઆપ્યુંહતુંએટલેપાળતોહતો. મેંચોરીકરી, માંસાહારઅનેબીડી-સીગરેટપરપણહાથઅજમાવ્યોહતો. આમછતાંપ્રત્યેકઆવાકૃત્યવખતેપિતાજીનેઆપેલાવચનનેહુંતોડીરહ્યોછુંતેવીદોષનીલાગણીઅનુભવી, પિતાજીજ્યાંપણહશેત્યાંતેમનીલાગણીદુભાશે. મારેધોખાવૃતિનાઅખત્યારકરાયબસ, આવાસંસ્કારનેલીધેજહુંઆનીતિ, મૂલ્યોનેજાળવીશક્યો. કોઇગ્રંથ, ભગવાનની ‘ગુડબુક’માંઆવવાગાંધીજીએતેમનેમહાત્માબનાવતાગુણોધારણનહોતાકર્યાં. હા, ગાંધીજીએટલુંજરૃરમાનતાકેઆપણીસુક્ષ્મઅનેસ્થુળદુનિયાનાતમામઉકેલ, રહસ્યોઅનેજ્ઞાાનભગવદ્ગીતામાંથીમળીરહેછે. બાકી, બાઇબલ, કુરાનઅનેગીતાએકજમાર્ગેલઇજાયછે. ગાંધીજીહિંદુછેતેમગૌરવસાથેકહેતાપણઅંતેતોતેઓપ્રયત્નવગરજ ‘ઈન્ટરફેઈથ’ના ‘આંતરરાષ્ટ્રીયઆઈકોન’ બનીગયા. ગાંધીજીનોમુસ્લિમમિત્રોસાથેનોગાઢનાતોએહદેહતોકેધર્મનીરીતેતેઓહિંદુકેઈસ્લામમાંભેદજોઇનહોતાશકતા. હા, આહારઅનેવિહારનીઅસરઅંગેતેઓમાંજૈનધર્મનોઉછેર – સંસ્કારઆવીજતા. સાદગી, કરકસર, મિતાહાર, અહિંસા, જીવદયાજૈનધર્મની. તોખ્રિસ્તીમિશનરીથીપ્રભાવિતથઇતેઓએસેવાકિયપ્રવૃત્તિઓનેમાનવધર્મગણ્યો. હિંદુનેધર્મકરતાજીવનજીવવાનીપધ્ધતિતેઓમાનતા. તમામધર્મો, જાતિ, સંસ્કૃતિનેઅપનાવવાનીવિશાળદ્રષ્ટિતેમણેહિંદુધર્મનીસૌથીવિશેષખાસિયતતરીકેમુલવી. તમેભલેકોઇધર્મમાંભેદનાજોતાહો. આમછતાંપ્રત્યેકવ્યક્તિનાસ્તિકહોયતોપણતેનાધર્મનેતેનામાંથીબહારનથીજકાઢીશકતો. તમારીઅડગમાંઅડગસર્વધર્મનીશ્રધ્ધાહોયતોપણજેધર્મસાથેતમારોઉછેરથયોહોયતેજશ્રધ્ધાજીવનપર્યંતઅંડરકરંટનીજેમવહેછે. તેમાંજરાપણખોટુંનથી. તમામધર્મનીમંઝિલએકજછે. તેનાતાણા-વાણાઅનેતાંતણાએકજછે. હા, આપણેજેનેધર્મમાનીએછીએતેકમનસીબેપાખંડી, તકવાદીધર્મગુરુઓએઆપણાદિમાગપરકબજોલઇ ‘બ્રેઇનવોશ’ કરેલોછે. તમેતમારોજન્મજાતધર્મકેશ્રધ્ધાજાળવીનેપણસર્વધર્મનેતમારારોજેરોજનાજીવનમાંઢાળીશકોછોતેમગાંધીજીઈશારોકરેછે. ૧૯૧૫માંગાંધીજીસાઉથઆફ્રિકાથીભારતપરતઆવ્યાપછીતેમણેઅસ્પૃશ્યતાનુંઅધમદુષણજોતાસાથેજકહ્યુંહતુંકે ”જોકોઇવેદ, ઉપનિષદ, ભગવદ્ગીતાકેપુરાણોઅનેસ્મૃતિમાંએવુંજણાવેલુંહોયકેઅસ્પૃશ્યતાનેઅનુસરશોતોજદિવ્યતાઅનેઈશ્વરમળશેતોદુનિયાનીકોઇતાકાતએવીનથીકેજેમનેહિંદુધર્મથીછેડોફાડતાઅટકાવીશકે. હુંઆવાગ્રંથોઅનેધર્મનેસડેલુંસફરજનમાનીનેફેંકીદઇશ.” હવેપછીનીગાંધીજીનીધર્મનીમાન્યતાયાત્રાઆવતાઅંકે. જે.ટી.એફ. જોર્ડેન્સનાસંશોધનનેગાંધીજીપરનાટોચનાપાંચપુસ્તકોમાંસ્થાનમળેછે –

ગાંધીજીએતેમનીભત્રીજીમનુનેકહ્યુંહતુંકે ”આખરીશ્વાસવખતેહુંકયાઈશ્વરનુંનામસ્મરણકરુંછુંતેનાપરનજરરાખજે.”મહાત્માગાંધીજીએતેમનીભત્રીજીમનુનેકહ્યુંહતુંકે

”મારામૃત્યુનીપળેહુંકયાભગવાનનુંનામલઉંછુંતેનાપરધ્યાનરાખજો. તેજબતાવીશકશેકેજીવનભરમારાઅંતઃકરણથીહુંકયાઈશ્વરપ્રત્યેશ્રધ્ધાધરાવતોહતો. કયાઈશ્વરનેપામવાનુંમારાઅર્ધજાગ્રતમનમાંઅવિરતરટણચાલતુંહતું.” વિશ્વજાણેછેકેમહાત્માગાંધીજીનેગોડસેએગોળીવિંધીતેસાથેજ ”હેરામ” કહેતાતેઓઢળીપડયાહતા. આમથવાથીશુંગાંધીજીસાંપ્રદાયિકકહેવાય? ઓસ્ટ્રેલિયનનેશનલયુનિવર્સિટીનાસંશોધકઅનેગાંધીભક્તજે.ટી.એફ. જોર્ડેન્સનેવિદ્યાર્થીથીપ્રોફેસરકાળદરમ્યાનસતતએકપ્રશ્નમુંઝવતોકેગાંધીજીકયોધર્મપાળતાહતા? ધર્મઅંગેનુંતેમનુંતત્વજ્ઞાાનશુંહશે? પ્રો. જોર્ડેન્સઆમતોહિન્દુસંસ્કૃતિથીપ્રભાવિતહોઇયુવાવયેપણઆર્યસમાજનાપ્રણેતાસ્વામીદયાનંદસરસ્વતિ, સ્વામીશ્રધ્ધાનંદપરસંશોધનકરવાભારતઆવીચૂક્યાહતા. તેવખતેપણમહાત્માગાંધીજીવિશેઅધ્યયનકર્યુંહતું. તેમણેઓસ્ટ્રેલિયાઅનેયુરોપનાગાંધીજીથીપ્રભાવિતદક્ષિણ-સંશોધનવિદેનુંએકગુ્રપપણબનાવ્યુંહતું. જોર્ડેન્સનેછેકનિવૃતિનાએકાદવર્ષપહેલા૧૯૮૯માં ‘ગાંધીજીનોધર્મ’ વિષયપરસંશોધનકરવાનીઈચ્છાજાગી. તેપછીતેમનીનિવૃતિમર્યાદાબીજાપાંચવર્ષયુનિવર્સિટીએવધારીઆપીનેછવર્ષસુધી ‘ગાંધીજીનોધર્મ’ પરસંશોધનકરવાનીરજાપગારસાથેઆપી. તેમનેઆમાટેએકઆસીસ્ટંટપણઆપવામાંઆવ્યો. બંનેભારતમાંરહ્યા. ગાંધીજીના૯૦જેટલાવોલ્યુમઅનેઉપલબ્ધતમામસાહિત્ય, દસ્તાવેજો, વ્યક્તિવિશેષનીમુલાકાતોનોદોરચાલ્યો. ઓસ્ટ્રેલિયનનેશનલયુનિવર્સિટીએતેમનાદળદારસંશોધનપેપર્સને ‘ડોકટરેટ’ આપવુંકેકેમતેઅંગેનુંમંતવ્યલેવાભારતનાજગવિખ્યાતઈતિહાસવિદ્રામચંદ્રગુહાનેતમામવર્કમોકલીઆપ્યું. રામચંદ્રગુહાએહદેપ્રભાવીતથયાકેતેમણેતેનીનજરનાગાંધીજીપરનાઅત્યારસુધીનાશ્રેષ્ઠપાંચસંશોધનોમાંતેનેસ્થાનઆપ્યું. દળદારવોલ્યુમતરીકેઆપુસ્તકપ્રકાશિતથયું. જોકેતેઆવૃતિમાત્રબ્રિટન, ઓસ્ટ્રેલિયાઅનેયુરોપસુધીજસીમીતહતી. તેનીકિંમત૮૦પાઉન્ડછે. ૧૨૦૦પાનાનોગાંધીજીપરનોમહાગ્રંથતેપણઘણોજઅભ્યાસુઅનેજટીલ. આવાતનેદસેકવર્ષવીતીગયા. દરમ્યાનરામચંદ્રગુહાઅનેગાંધીજીનાપૌત્રરાજમોહનગાંધીવચ્ચેઆજકાલસાંપ્રદાયિકતા – બીનસાંપ્રદાયિકતા, ધાર્મિકતા, આસ્તિકતા – નાસ્તિકતાનાનામેકેવીગેરસમજ, અજ્ઞાાનઅનેદંભપ્રવર્તેછેતેનીચર્ચાજામી. રામચંદ્રગુહાએજોર્ડેન્સનાસંશોધિતપુસ્તકનામુદ્દાઓથકીજેરજુઆતકરીતેનાંથીરાજમોહનઆફ્રીનપોકારીગયા. આપુસ્તકમાંભારતનાવાચકોઅનેસંશોધકોમાટેપણઉપલબ્ધહોવુંજોઇએતેવોગુહાએસંકલ્પકર્યો. જોર્ડેન્સનોસંપર્કકરવાજતાજાણ્યુંકેતેઓથોડાઅરસાઅગાઉમૃત્યુપામ્યાહતા. પુસ્તકનાહક્કોભારતનેપણમળેતેવીવિનંતીતેમનાપત્નીનેકરાતાતેમણે ”ગાંધીજીપરનાભારતનાઅધિકારનેઅટકાવનારહુંકોણ” તેવીઉદારતાસાથેબિનશરતીપરવાનગીઆપી. ઓક્સફર્ડજેવાપ્રકાશકેદળદારભારેખમઅભ્યાસુપુસ્તકનેસરળ, લોકભોગ્યઅનેસંકલિતસ્વરૃપઆપ્યું. જોર્ડેન્સનુંઆવુંપુસ્તકબહારપડીચૂક્યુંછે. જેસૌથીપહેલુંગુજરાતવિદ્યાપીઠનીલાઇબ્રેરીમાં ”આગમનસ્ટેન્ડ”માંમુકાતાજસૌપ્રથમમારાનામેઈસ્યુકરવાનીતકઝડપીલીધી. પુસ્તકભારતમાંલાવવાનોશ્રેયગુહાનેજાયછે. પુસ્તકનીપરિચાયત્મકભુમિકાપણગુહાએજલખીછે. પુસ્તકનુંનામમજાનુંછે. ”ય્ચહગરૈ’જઇીનૈર્યૈહદદતેપછીનાનાફોન્ટમાંછે ”ચર્રસીજૅેહજરચુનદદઅર્થાતગાંધીજીનોધર્મકેવો? કયો? તેમનાજહાથથીવણેલીશૉલજેવો! પહેલીનજરેતોમજાનીએક ‘શૉલ’ જલાગેપણતેનાતાંતણાકેવણાટમાંતેમની, પોતાનીઆગવીતાનોપોતહતો. જોર્ડેન્સનાપુસ્તકમાંજણાવાયુંછેકેગાંધીજીજ્યારેવિદેશીકેનવપરિચિતપૂછેતોએવુંકહેતાકે ”હુંસનાતનીપ્રણામીહિંદુછું. પોતેબાળવયથીછેકસુધીમૂર્તિપૂજા – ક્રિયા-કાંડમાંનહોતાજોઇશકાયા. પણ, ઘરમાંતેમનામાતા-પિતાનીધાર્મિકપરાયણતાઅનેપૂજા-નામસ્મરણવહેલીસવારથીજથતુંહોઇએકપ્રકારનાસંસ્કારતેઓધારણકરીચૂક્યાહતા. રામનામનુંસ્મરણતારામાંનિર્ભિકતાલાવશેતેવુંમાતા-પિતાએકહેલુંતેઆજીવનતેમનામાંવશીગયેલું. કિશોરઅનેયુવાવસ્થામાંશ્રીમદ્રાજચંદ્રએતેમનાપરએહદેપ્રભાવપાડયોહતોકે ”મેકિંગઓફમહાત્મા”નીપ્રક્રિયામાંજૈનતત્વજ્ઞાાનીશ્રીમદ્રાજચંદ્રકેન્દ્રસ્થાનેરહ્યા. સાદગી, વૈરાગ્યભાવઅનેઅહિંસાશ્રીમદ્રાજચંદ્રકેજેઓરૈચંદભાઇતરીકેસમાજમાંતેવખતેઓળખાતાતેમનીદેનહતી. ગાંધીજીનાશાળા-કોલેજનાવર્ષોમાંખાસમિત્રોમુસ્લિમઅનેખ્રિસ્તીહતા. યુવાવસ્થાાંસાઉથઆફ્રિકામાંચર્ચનાપાદરીચાર્લ્સએન્ડ્રયુજસાથેતેમનીગાઢમિત્રતાહતી. ૧૮૯૧માંગાંધીજીનોમુંબઇમાંસૌપ્રથમવખતરૈચંદભાઇસાથેપરિચયથયોહતો. ૧૮૯૪માંગાંધીજીએઆચાર-વિચારનીસભાનતાસાથેનોજીવન, ઈશ્વર, ધર્મઅંગેનીમુંઝવણોવ્યક્તકરતો૨૭પ્રશ્નોનોએકપત્રભારેકુતૂહુલઅનેહતાશમનોસ્થિતિમાંલખ્યોહતો. રૈચંદભાઇએગાંધીજીનેપ્રત્યુત્તરપાટવતાએમાંબોધઆપ્યોહતોકે ‘ઈશ્વરપ્રગટથઇનેતારીસમસ્યાનોઉકેલલાવશેતેમનામાનતો. પુરાણગ્રંથોમાંઆવતાભગવાનોનુંરટણ – અભ્યાસકરતારહેવાથીમોક્ષમેળવવાનીખેવનાપણનકરતો. જ્ઞાાનઅનેસારાધ્યેયનિષ્ઠકર્મોથકીજમુક્તિમળેછે’ બરાબરતેપછીતરત૧૮૯૪અને૧૮૯૫માંતેમણેખ્રિસ્તીધર્મીછતાંતેનીપહેલામાનવધર્મીતેવાટોલસ્ટોય ”ધકિંગ્ડમઓફગોડઈઝવિથિનયુ”નુંપુસ્તકમાણ્યું. આપુસ્તકમાંથીગાંધીજીનેપ્રેરણામળીકેસેવાકરવીતેજખરોમાનવધર્મછે. તેપછીતરતજકિંગ્ફોર્ડઅનેમેઇટલેન્ડલીખીત ”ધપરફેક્ટવેઓફધફાઇન્ડિંગઓફધક્રાઇસ્ટ”નાગહનપઠનબાદગાંધીજીએનિષ્કર્ષપરઆવ્યાકેઈસુખ્રિસ્તનેએમજચમત્કારિકઉધ્ધારકતરીકેનથીભજવાનાપણઆત્મનિરિક્ષણ, આત્મચિંતનઅનેઆત્મશુધ્ધિથીજતમેઈશ્વરત્વનેપામીશકો. જોર્ડેન્સનામતેતમામધર્મગ્રંથોનાઅધ્યયનબાદગાંધીજીઅદ્વૈતવાદનેસહજપણેઅનુસરતાહતા. ઈશ્વરઆપણામાંજબિરાજેલો. તેઆપણાખરાબકેસારાકર્મોનોહિસાબમાંડીનેતેપ્રમાણેસજાકેઈનામનથીઆપતો. આપણેએમજબંધિયારમનોદશાસાથેપડયારહીએઅનેતેજાદુઇછડીફેરવતોહોયતેમઅવતારલઇનેઉધ્ધારકરવાકેઆપણનેદુર્દશામાંથીમુક્તકરવાઅવતારલેતેવુંપણનથી. તેઆપણાકરતાજુદાંનથી. આપણામાંજછે. આપણેઆપણાઆસપાસનાપડળોસાફકરીશુંતેસાથેજરામરાજ્યનુંનિર્માણથશે. ગાંધીજીરામનામનુંસ્મરણકરતા. ભગવાનરામનુંઆદર્શજીવનમાનવજગતનાકલ્યાણમાટેપ્રેરણાત્મકમાનતા. ગાંધીજીનાજીવનમાંપ્રાર્થનાનુંખાસમહત્વહતું. તેમાંપણ, એવોભાવનહોતોકેભગવાનસ્વર્ગમાંઆસનજમાવીનેબેઠાહોયઅનેતેઓતેનેવિનવીનેકલ્યાણમાટેઆજીજીકરતાહોય. તેમનીસર્વધર્મથીમાંડીતમામપ્રાર્થનાઓહૃદયનાઊંડાણમાં, સંસ્કારઅનેઅંતઃકરણમાંઉતારવામાટેનોએકકમાન્ડહતો. શુધ્ધિકરણઅનેપશ્ચાતાપબંનેક્રિયાસુક્ષ્મભાવેપ્રાર્થનાકરતાજથઇજતીહોયછે. પ્રાર્થનામાંપણઅસત્યથીસત્યતરફ, અંધકારથીપ્રકાશમાં, અપરાધથીક્ષમાનીદિશામાંઅનેપીડપરાઇજાણવાઅરજકરાતીહતીપણકોઇદેવ-દેવતાનેનહીં, પોતાનાઅંતઃકરણનેગાંધીજીપ્રાર્થનાકરતા. ધર્મગ્રંથોનાથોથાશુંએકનાનુંઅમથુપુસ્તકપણનાવાંચોઅનેજોતમેસેવા, સત્ય, માનવઅનેજીવદયા, અનુકંપાતેમજનિર્મળજીવનવ્યતીતકરોતોઈશ્વરનેપામવાનીઅનુભૂતિમેળવીશકોછો. તેવીતેમનેદ્રઢશ્રધ્ધાહતી. ગાંધીજીનીસત્યતાજુઓ. તેઓએએમપણસ્પષ્ટતાકરીછેકેચોરીનાકરવી, માંસાહારત્યજવો, સત્યપ્રેમીબનવું, સેવાઅનેસાદગીનેઅપનાવવાજેવાગુણોનુંતેઓએટલામાટેપાલનનહોતાકરતાકેતેનાંથીપાપલાગેકેપછીઆપણાધર્મગ્રંથોમાંતેનેઅપનાવવાપરભારમૂક્યોછે. કોઇભગવાનનીનજરમાંરહીનેમોક્ષમેળવવાનીતોવાતજનહોતીઆવતી. આમછતાંઆબધાગુણોમારામાતા-પિતાનેતેમનહીંકરવાનુંવચનઆપ્યુંહતુંએટલેપાળતોહતો. મેંચોરીકરી, માંસાહારઅનેબીડી-સીગરેટપરપણહાથઅજમાવ્યોહતો. આમછતાંપ્રત્યેકઆવાકૃત્યવખતેપિતાજીનેઆપેલાવચનનેહુંતોડીરહ્યોછુંતેવીદોષનીલાગણીઅનુભવી, પિતાજીજ્યાંપણહશેત્યાંતેમનીલાગણીદુભાશે. મારેધોખાવૃતિનાઅખત્યારકરાયબસ, આવાસંસ્કારનેલીધેજહુંઆનીતિ, મૂલ્યોનેજાળવીશક્યો. કોઇગ્રંથ, ભગવાનની ‘ગુડબુક’માંઆવવાગાંધીજીએતેમનેમહાત્માબનાવતાગુણોધારણનહોતાકર્યાં. હા, ગાંધીજીએટલુંજરૃરમાનતાકેઆપણીસુક્ષ્મઅનેસ્થુળદુનિયાનાતમામઉકેલ, રહસ્યોઅનેજ્ઞાાનભગવદ્ગીતામાંથીમળીરહેછે. બાકી, બાઇબલ, કુરાનઅનેગીતાએકજમાર્ગેલઇજાયછે. ગાંધીજીહિંદુછેતેમગૌરવસાથેકહેતાપણઅંતેતોતેઓપ્રયત્નવગરજ ‘ઈન્ટરફેઈથ’ના ‘આંતરરાષ્ટ્રીયઆઈકોન’ બનીગયા. ગાંધીજીનોમુસ્લિમમિત્રોસાથેનોગાઢનાતોએહદેહતોકેધર્મનીરીતેતેઓહિંદુકેઈસ્લામમાંભેદજોઇનહોતાશકતા. હા, આહારઅનેવિહારનીઅસરઅંગેતેઓમાંજૈનધર્મનોઉછેર – સંસ્કારઆવીજતા. સાદગી, કરકસર, મિતાહાર, અહિંસા, જીવદયાજૈનધર્મની. તોખ્રિસ્તીમિશનરીથીપ્રભાવિતથઇતેઓએસેવાકિયપ્રવૃત્તિઓનેમાનવધર્મગણ્યો. હિંદુનેધર્મકરતાજીવનજીવવાનીપધ્ધતિતેઓમાનતા. તમામધર્મો, જાતિ, સંસ્કૃતિનેઅપનાવવાનીવિશાળદ્રષ્ટિતેમણેહિંદુધર્મનીસૌથીવિશેષખાસિયતતરીકેમુલવી. તમેભલેકોઇધર્મમાંભેદનાજોતાહો. આમછતાંપ્રત્યેકવ્યક્તિનાસ્તિકહોયતોપણતેનાધર્મનેતેનામાંથીબહારનથીજકાઢીશકતો. તમારીઅડગમાંઅડગસર્વધર્મનીશ્રધ્ધાહોયતોપણજેધર્મસાથેતમારોઉછેરથયોહોયતેજશ્રધ્ધાજીવનપર્યંતઅંડરકરંટનીજેમવહેછે. તેમાંજરાપણખોટુંનથી. તમામધર્મનીમંઝિલએકજછે. તેનાતાણા-વાણાઅનેતાંતણાએકજછે. હા, આપણેજેનેધર્મમાનીએછીએતેકમનસીબેપાખંડી, તકવાદીધર્મગુરુઓએઆપણાદિમાગપરકબજોલઇ ‘બ્રેઇનવોશ’ કરેલોછે. તમેતમારોજન્મજાતધર્મકેશ્રધ્ધાજાળવીનેપણસર્વધર્મનેતમારારોજેરોજનાજીવનમાંઢાળીશકોછોતેમગાંધીજીઈશારોકરેછે. ૧૯૧૫માંગાંધીજીસાઉથઆફ્રિકાથીભારતપરતઆવ્યાપછીતેમણેઅસ્પૃશ્યતાનુંઅધમદુષણજોતાસાથેજકહ્યુંહતુંકે ”જોકોઇવેદ, ઉપનિષદ, ભગવદ્ગીતાકેપુરાણોઅનેસ્મૃતિમાંએવુંજણાવેલુંહોયકેઅસ્પૃશ્યતાનેઅનુસરશોતોજદિવ્યતાઅનેઈશ્વરમળશેતોદુનિયાનીકોઇતાકાતએવીનથીકેજેમનેહિંદુધર્મથીછેડોફાડતાઅટકાવીશકે. હુંઆવાગ્રંથોઅનેધર્મનેસડેલુંસફરજનમાનીનેફેંકીદઇશ.” હવેપછીનીગાંધીજીનીધર્મનીમાન્યતાયાત્રાઆવતાઅંકે.

Advertisements

2 comments

પ્રતિસાદ આપો

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / બદલો )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / બદલો )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / બદલો )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / બદલો )

Connecting to %s