ધસમસતાં શહેરોમાં ધીમી ગતિનો બહિષ્કાર (વિગતવાર)_—મેહુલ મકવાણા આવનારા દિવસોમાં પગપાળા ચાલનારાઓ માટે જાહેર માર્ગો બંધ થશે ! ? ! ” ભારત નિર્માણ” કે ” ભારત નિર્વાણ ?”

” સંદેશ”ની તા.18,સપ્ટેમબર,2013ને બુધવારની” અર્ધસાપ્તાહિક” પૂર્તિમાં પ્રસિધ્ધ થયેલ શ્રી મેહુલ મકવાણાનો આ લેખ તેઓ બંનેના આભાર અને સૌજન્ય સાથે મારાં બ્લોગ ઉપર મૂકી રહ્યો છું જે આપ સૌ મિત્રોને પસદ પડશે તેમ ધારું છું. આ વિષે મારો પ્રતિભાવ લેખના અંતે જણાવેલ છે. આપના પ્રતિભાવો જાણવા ઉત્સુક છું.– અરવિંદ

ધસમસતાં શહેરોમાં ધીમી ગતિનો બહિષ્કાર (વિગતવાર)_—મેહુલ મકવાણા, આવનારા દિવસોમાં પગપાળા ચાલનારાઓ માટે જાહેર માર્ગો બંધ થશે ! ? ! ” ભારત નિર્માણ” કે ” ભારત નિર્વાણ ?”

વિગતવાર – મેહુલ મકવાણા

માણસને આજે દોડવું નથી ઊડવું છે. શહેરોમાં બીએમડબલ્યુ માટે જગ્યા છે પણ સાઈકલ માટે સ્પેસ નથી. કોલકાત્તામાં લદાયેલો સાઈકલ પરનો ઔપચારિક પ્રતિબંધ ખરેખર તો આખા દેશમાં અમલી છે જ
ચક્રની શોધ થઈ તે ઘડીથી માણસે ચાલવાનું પડતું મૂકી દોડવાની શરૂઆત કરી દીધી હશે. પૈડામાંથી ગાડું આવ્યું અને બહુ લાંબો સમય ટકી રહ્યું. મશીનયુગના આગમનથી સેંકડો વર્ષ પહેલાં થયેલી ચક્રની શોધને જાણે કે તેની અસલ પાંખો મળી ગઈ. દેશી ભાષામાં કહીએ તો મોટરુંનો જમાનો આવ્યો. આજે ઘરડા થઈ ગયેલા લોકો હજી વાગોળે છે કે એક સમય હતો કે સાઈકલ માટે પરવાનો લેવો પડતો. જાહેર સ્થળોએ વીજળીની સગવડ ન હતી એટલે સાઈકલ પર જો લાઈટ ન હોય તો પોલીસ દંડ કરતી. બીજી કોઈ સગવડો વિકસી ન હતી ત્યાં સુધી સાઈકલ ગરીબ-અમીર સૌનું વાહન બની રહી. માણસજાતે કરેલી સૌથી નિર્દોષ શોધ એવી સાઈકલ પરિવહનનું અગત્યનું માધ્યમ બની. એન્જિનની શોધ થકી મારતા ઘોડે આવેલી મોટરોએ સાઈકલનું સ્ટેટસ જોખમમાં મૂકી દીધું. બહુ જલદી સાઈકલ ‘આમઆદમી’ની અને મોટરસાઈકલ, મોટરકાર ‘ખાસઆદમી’ની પહેચાન બની ગયા. શહેરીકરણની સુપરસોનિક સ્પીડમાં હવે સાઈકલ જાણે કે આકાશવાણીના ધીમી ગતિના સમાચાર જેવી બોરિંગ અને વિકાસવિરોધી લાગવા માંડી. તાજેતરમાં કોલકાત્તા પોલીસે સમગ્ર શહેરના મોટાભાગના વિસ્તારોમાં સાઈકલસવારી પર મૂકેલો પ્રતિબંધ તે આપણી ગતિ માટેની વાહિયાત માનસિકતાનું પ્રદર્શન છે. અલબત્ત, સાઈકલને આધારે વ્યક્તિનો સામાજિક મોભો અને ક્ષમતા નક્કી કરવાની અઘોષિત સમજણ ભારતના લગભગ દરેક શહેરમાં જોવા મળે છે. મોટરસાઈકલ પર સવાર ચાલકને તેની આગળ ધીમી ગતિએ ચાલતી સાઈકલ ખૂંચે છે, તેની પાછળ આવી રહેલી કારને મોટરસાઈકલ અને રિક્ષા ખૂંચે છે અને તેમની પાછળ આવી રહેલી મોંઘીદાટ ગાડીને તો વળી રસ્તા પર ચાલી રહેલા લોકો સહિતની તમામ બાબતો ખૂંચે છે.

૧૭૪ રસ્તાઓ પર પ્રતિબંધ

ઐતિહાસિક શહેર કોલકાત્તાની પોલીસે વેસ્ટ બંગાલ ટ્રાફિક રેગ્યુલેશન એક્ટ ૧૯૬૫ અન્વયે ૨૯ મે, ૨૦૧૩ના રોજ બહાર પાડેલા જાહેરનામા મુજબ શહેરના મહત્ત્વના એવા ૧૭૪ માર્ગો પર સાઈકલ ચલાવવી તે પ્રતિબંધિત જાહેર કર્યું છે. સાઈકલ એટલે ફક્ત બે પૈડાંવાળી સાઈકલ તેમ નહીં. અહીં સાઈકલ એટલે હાથથી કે પગથી ખેંચવામાં આવતી હોય તેવી લારી, ત્રણ પૈડાંવાળી સાઈકલ વગેરે જેવાં તમામ વાહનોનો સમાવેશ થઈ જાય છે. શહેરનું પ્રદૂષણ ઘટાડવામાં મહત્ત્વનો ભાગ ભજવતી સાઈકલને પોલીસ તથા પ્રશાસન માથાનો દુખાવો ગણે છે.

સાઈકલ ૨૦૦૮થી પોલીસના નિશાના પર છે. ખરેખર તો ૨૦૦૮માં જ શહેરના ૩૮ જેટલા મુખ્ય ગણાતા માર્ગો પર સાઈકલને પ્રતિબંધિત કરી દેવામાં આવી હતી. લોકોના લાખ વિરોધ છતાં જૂનો પ્રતિબંધ હટાવવાને બદલે આ વખતે ૧૭૪ માર્ગો પર સાઈકલને હટાવી દઈને પોલીસે સપાટો બોલાવી દીધો. શહેરની પોલીસની અને બીજા તેજીલો મૂડીવાદ ધરાવતા લોકોની ટ્રાફિકને હળવો રાખવાની દલીલ સાઈકલના કેસમાં ટકે તેમ નથી. કોલકાત્તા શહેરમાં વાહનોની સરેરાશ ગતિનો રેશિયો ૧૪થી ૧૮ કિલોમીટર પ્રતિકલાક છે. આખા દેશનાં વાહનોની ગતિનો રેશિયો ૨૨ કિલોમીટર પ્રતિકલાક છે. આવા સંજોગોમાં સાઈકલને લીધે અથવા તો હાથ કે પગથી ખેંચાતા કોઈ પણ વાહનને લીધે શહેરનો ટ્રાફિક ધીમો ચાલે છે તેવી દલીલ સાવ વાહિયાત અને મૂડીવાદી માનસિકતાનું પ્રદર્શન માત્ર છે. એક તરફ દુનિયાના દેશો સાઈકલસવારો માટે આગવા રસ્તાઓ બનાવી રહ્યાં છે. પર્યાવરણની સુરક્ષા માટે લોકોને સાઈકલ તરફ વળવા પ્રેરિત કરી રહ્યાં છે ત્યારે કોલકાત્તા સહિતના ભારતીય શહેરો દુનિયાથી સાવ અલગ રહીને સાઈકલને જ સાફ કરી નાખવા માગે છે.

સાઈકલ સત્યાગ્રહ

પોલીસ અને રાજ્યની આ મનમાની સામે લોકો મેદાને પડયા છે. સાઈકલ પ્રતિબંધને દૂર કરવા લોકોએ સાઈકલ સત્યાગ્રહની શરૂઆત કરી છે. સરકાર પ્રતિબંધ ઉઠાવીને ટ્રાફિક નિયમન માટેના યોગ્ય સર્જનાત્મક રસ્તાઓ અપનાવે તે માટે લગભગ તમામ કર્મશીલો એક થયા છે. જાણીતાં એક્ટિવિસ્ટ મેધા પાટકર પણ આ સત્યાગ્રહમાં જોડાયાં છે.

લોકોની એક જ દલીલ છે આમઆદમી તથા કલા-સંસ્કૃતિના શહેર તરીકે વિખ્યાત કોલકાત્તામાં આવો પ્રતિબંધ ગેરવાજબી છે. લોકો હવે સાઈકલ માટે અલાયદા ટ્રેકની પણ માગ કરી રહ્યાં છે. ખરેખર તો કોલકાત્તા સાઈકલોનું શહેર છે. દેશનાં તમામ મેટ્રો શહેરમાં કોલકાત્તા અને દિલ્હી બે જ એવાં શહેર છે કે જ્યાં સાઈકલો વધારે વપરાય છે. કોલકાત્તામાં તો શહેરના ટ્રાફિકનો કુલ ૧૧ ટકા હિસ્સો સાઈકલ રોકે છે. બીજા ક્રમે ૮ ટકા સાથે કાર આવે છે. સાઈકલ સત્યાગ્રહ કરનારા લોકો સરકાર સામે સરકારી આંકડાઓ ટાંકી રહ્યા છે. સેફ્ટી તથા અકસ્માતોની સરકારી દલીલોની હવા એ વાતે જ નીકળી જાય છે કે ૨૦૧૧ના આંકડાઓ મુજબ સાઈકલ સંકળાયેલી હોય તેવા અકસ્માતોની ટકાવારી ફક્ત ૧.૫ ટકા છે. શહેરમાં ૭૧ ટકા અકસ્માતો અન્ય વ્હિકલને કારણે થયા છે.

રસ્તા કોના બાપના ?

હકીકતે કોલકાત્તામાં જે જોવા મળી રહ્યું છે તે કોઈ ને કોઈ રીતે આખા દેશમાં પ્રેક્ટિસમાં તો છે જ. શહેરમાં હાથલારી, ત્રણ પૈડાંવાળી સાઈકલ વગેરે પ્રતિબંધિત હોય તેવા કેટલાય વિસ્તારો હોય છે. સ્પીડથી ટેવાયેલા લોકોનું ધ્યાન આ વાત પર ક્યારેય જતું નથી. જ્યાં સરકારી પ્રતિબંધ નથી ત્યાં સામાજિક આણ પ્રવર્તે છે. મોટરથી ન ચાલતાં હોય તેવા વાહનચાલકો માટે રસ્તાનો ઉપયોગ લોકોની દયાભાવના પર આધાર રાખે છે. આપણે જેટલી ઝડપે એક્સપ્રેસ વે બનાવી શકીએ છીએ તેટલી ઝડપે સાઈકલ માટેની નાનકડી કેડી કે પછી પગે ચાલનારા લોકો માટે ફૂટપાથ બનાવતા નથી. જીવનમાં વિકાસ જરૂરી છે પણ બીજાને પગ તળે કચડીને તે થઈ શકે નહીં. જીવનમાં ગતિ જરૂરી છે પણ તે બીજાના પગ કાપીને થઈ શકે નહીં.

એક તરફ સેંકડો ગામડાંઓ માટે જરૂરી એવી પાકી સડક પણ નથી ને બીજી તરફ રાજાની કુંવરીની જેમ વધી રહેલાં તોતિંગ શહેરોની સડક પર આમઆદમી માટે જગ્યા નથી, આ જો વિકાસ છે તો આપણી વિકાસની સમજણમાં ધડમૂળથી લોચા છે.

મારો પ્રતિભાવ :-

આવનારા દિવસોમાં અન્ય મેટ્રો શહેરો જેવા કે, મુંબઈ,દિલ્હી,ચેન્નાઈ, અમદાવાદ વગેરે શહેરોમાં પણ આવો પતિબંધ આવવાની પૂરી સંભાવના ગણાય. મને તો ડર છે કે, આવનારા દિવસોમાં સામાન્ય આમ જનતાને પગપાળા ચાલીને નિકળવા ઉપર પણ આ દેશમાં પ્રતિબંધ લાદવામાં આવે તો નવાઈ નહિ. આપણો દેશ માર્ગ-અકસ્માતોમાં મૃત્યુ પામનાર વ્યક્તિઓમાં વિશ્વમાં પ્રથમ સ્થાન ધરાવે છે તેમ સરકારી આંકડાઓ કહે છે. આ સ્થાન આમ તો ભારે શરમ જનક ગણાય તેમ છતાં ચાલો કોઈક બાબતમાં તો દેશ પ્રથમ સ્થાન ધરાવે છે તેનું આજના શાસન કર્તાઓ ગૌરવ ( ? ) રૂપ સમજતા હોવા જોઈએ. આ આંકડો વર્ષો વર્ષ વધતો રાખવા માટે જ કદાચ ટીવી ઉપર આવતી દ્વી ચક્રી અર્થાત મોટર સાયકલ તથા કારની જાહેરાતો દેશના યુવાનોને બા ખૂબી બહેકાવતા રહે છે અને ટીવીની જાહેરાતની નકલ કરી જાહેર માર્ગોની મનુષ્ય દેહની ભૂખ ભાંગે છે. ટ્રાફિક નિયમો તો માત્ર કાયદા પોથીમાં સ્થાન ધરાવે છે તેનો અમલ કરવા કે કરાવવા કોઈ સરકારને રસ હોય તેમ જણાતું નથી. ટ્રાફિક પોલીસ પણ નેતાઓની માફક તોડ કરી લે છે અને બેફામ સ્પીડે વાહનો ઉડતા રહે છે. આ દેશના યુવાનોની યુવાની આવા સાહસો ( ? ) કરી ગૌરવ અનુભવે છે. આવા સંજોગો અને રાજકર્તાઓના સમયમાં પગપાળા ચાલનારા રાહદારીઓ માટે નજીકના ભવિષ્યમાં દરેક શહેરોમાં કેટલાક માર્ગો ઉપર ચાલવાની પાબંધી આવી રહેશે તેમ જણાય છે. વિસ્મયજનક વાત તો એ છે કે, દેશભરમાં રાહ્દારીઓ માટે ભાગ્યેજ ” ફૂટપાથો ” જોવા મળે છે. જ્યાં છે ત્યાં પણ દુકાનદારો કે ફેરિયાઓએ કબજો જમાવી લીધો હોય છે. પગપાળા ચાલનારા અંદાજે દેશની વસ્તીના 80 થી 90% લોકો માટે રસ્તાઓ ઉપર સલામત રીતે ચાલવા કોઈ સવલતો ઉભી કરવાનું કોઈ પણ પક્ષના શાસકોને આવશ્યક જણાતું નથી. પરિણામે આવનારા દિવસોમાં આમ જનતાને વિશેષમાં વરિષ્ઠ નાગરિકોને માટે દરેક શહેરોમાં જાહેર માર્ગો ઉપર ચાલવાનો પ્રતિબંધ મૂકાતા દેશ તરીકેની એક વિશિષ્ઠ ઓળખ વિશ્વ ભરમાં જોવા મળશે ! અને ચાલનારાઓ માટે જાહેર માર્ગો બંધ કરનારો પ્રથમ દેશ બન્યાનું ગૌરવ ( ? ) પણ હાંસલ કરશે. મેરા ભારત મહાન ! ! !
સાયકલો માટે જાહેર માર્ગો બંધ-પગેચાલનારાઓ માટે પણ જાહેર માર્ગો બંધ વગેરે નિયમો કે કાયદાઓ સ્પષ્ટ કરશે કે આ દેશ માત્ર અને માત્ર અમીરો અને સત્તાધીશો માટે નો જ છે. અને ત્યારે પ્રશ્ન તો એ થાય છે કે, અવાર નવાર દ્રશ્ય અને પ્રિંટ મીડીયામાં યુપીએ સરકાર દ્વારા આવતી જાહેરાત ” ભારત નિર્માણ ” એ ” ભારત નિર્વાણ “ ને બદલે શરતચૂકથી તો લખાતું નહિ હોય ને ? આપ શું માનો છો ?

Advertisements

One comment

  1. ગાંધી ચીંધ્યા માર્ગે થી સાવ ઉંધા ચાલવું એ નહેરુવીયન કોંગ્રેસની ગળથુથીમાં છે. નહેરુવીયન કોંગ્રેસમાં તેને સપોર્ટ કરનારા બધા જ પક્ષો આવી જાય છે.
    સૌથી પહેલાં તો આ લોકોએ દારુની છૂટ્ટી કરી. ગાંધીજીએ કહેલ કે જો મને સિક્કો ઉછળીને નીચે પડે એટલા સમય પુરતો પણ સરમુખત્યાર બનાવવામાં આવે તો તો હું સૌથી પહેલી દારુની બંધી કરું. બીજી વાત તેમની એ હતી કે માનવી યંત્રોનો ગુલામ ન બને. પશ્ચિમી દેશો આ વાત સમજતા થયા છે. તેઓ સાયકલને પ્રોત્સાહન આપે છે. સાયકલને રોડ ઉપર અને ફુટપાથ ઉપર પણ ચલાવવાની છૂટ હોય છે. આપણે અહીં તો ફુટપાથ તો હોતી જ નથી. જો હોય તો તે દુકાનદારો દબાણ કરી શકે તે માટે હોય છે અને અથવા તુટેલો હોય છે, અને અથવા ગેરેજ, પંચર, ગલ્લાવાળા માટે, ખુમચાવાળા માટે, પાથરણાવાળા માટે, અને બાજુના મકાનના ગેટ માટે ફુટપાથ કપાત કરીને તેમના વાહન આસાનીથી મકાનમાં જઈ શકે તે માટે હોય છે. જો અમદાવાદ કે કોઈપણ ગામમાં કોઈ ૫૦૦ મીટરની સળંગ કાયદેસરની ભાંગ્યા તૂટ્યા વગરની, દબાણ વગરની ફૂટપાથ જો કમિશ્નર બતાવીદે તો હું એક લાખ રુપીયા આપું.
    મારુંચાલે તો કમિશ્નરને જ બરતરફ કરી આજીવન જેલમાં ખોસી દાઉં. જ્યારે અરાજકતા વ્યાપક હોય ત્યારે કમિશ્નર જ ગુનેગાર ઠરે છે.

    Like

પ્રતિસાદ આપો

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / બદલો )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / બદલો )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / બદલો )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / બદલો )

Connecting to %s