“ સત્યના પ્રયોગો “ ——-બારિસ્ટર ગાંધીજી હિંદુસ્તાનમાં—— દક્ષિણ આફ્રિકા તરફ પ્રયાણ ( લેખાંક ) ૬ ( A )

“ સત્યના પ્રયોગો “ ——-બારિસ્ટર ગાંધીજી હિંદુસ્તાનમાં—— દક્ષિણ આફ્રિકા તરફ પ્રયાણ ( લેખાંક) ૬ ( A )

૧૦મી જુન,૧૮૯૧ના દિને ગાંધીજી બારિસ્ટર બની ગયા. અને ૧૧ મી જુને ઈંગ્લેન્ડની હાઈ કાર્ટમાં અઢી શીલીગ આપી નામ નોધાવી-૧૨મી જુને હિન્દુસ્તાન તરફ પાછા વળ્યા.

તેમના કહેવા મુજબ બારિસ્ટર કહેવડાવવું સહેલું હતું પણ બારિસ્ટરું કરવું અઘરું જણાયું. જે કાયદાઓ વાંચ્યા તેમાં હિંદુસ્તાનના કાયદાઓનું નામ સરખુંય નહિ હતું. તેથી નિરાશા સાથે ભીતિ પણ અનુભવાઈ. કાયદાના અભ્યાસ અંગેની મુશ્કેલી મિત્રોને જણાવતા દાદાભાઈની સલાહ લેવાનું સુચવ્યું પરંતુ તેમની તેમને મળવાની હિંમત ના ચાલી. આ સાથે જ બીજાએ મી.ફ્રેડરિક પિંક્ટને મળવાની સુચના કરી. તેમનો હિંદીઓ પ્રત્યેનો પ્રેમ નિર્મળ અને નિસ્વાર્થ હતો. ઘણાં તેમની સલાહ લેતા. ગાંધીજી સમય માંગી અને મળ્યા. એક મિત્રની જેમ તેઓ મળ્યા અને નિરાશાને હસી કાઢી કહ્યું “ તું એમ માને છે કે, બધાને ફિરોજશા મહેતા થવાની જરૂર છે ? ફિરોજશા કે બદરૂદીન એક કે બે જ હોય. તું ખચીત માનજે કે. સામાન્ય પ્રામાણિકતાથી ને ખંતથી મનુષ્ય વકિલાતનો ધંધો સુખેથી ચલાવી શકે. બધા કેસમાં કાંઈ આંટીઘુંટી નથી હોતી. તારું સામાન્ય વાચન શું છે ?”

ગાંધીજીએ પોતાના વાચનની વાત કરી-તેના જવાબમાં કહ્યું “ તારું દર્દ હવે સમજ્યો. તારું સામાન્ય વાચન બહુ થોડું છે. તને દુનિયાનું જ્ઞાન નથી. વકિલને તે વિના ના ચાલે. તે તો હિંદુસ્તાનનો ઈતિહાસ પણ નથી વાંચ્યો. વકિલને મનુષ્ય સ્વભાવની ખબર હોવી જોઈએ. તેને ચહેરા ઉપરથી માણસને ઓળખતા આવડવું જોઈએ. દરેક હિંદુસ્તાનીને હિંદુસ્તાનના ઈતિહાસનું ભાન હોવું જોઈએ. આને વકિલાતના ધંધા સાથે સંબંધ નથી પણ તે જ્ઞાન તને હોવું જોઈએ‌‌‌‌‌‌‌‌………… તે એને મેલેસનનું ૧૮૫૭ના બળવાનૂં પુસ્તક પણ નથી વાંચ્યુ એ તો તુરત જ વાંચી જવું જોઈએ અને આ બે પુસ્તકોના નામ આપું છું તે મનુષ્ય ઓળખને સારું વાંચી જ જે.” આમ કહી લેવેટર અને શેમલપેનિક્ના મુખસામુદ્રિક વિધ્યા ( ફિઝિયોગ્નોમિ) ઉપરના પુસ્તકના નામ લખી આપ્યા.ગાંધીજીના કહેવા પ્રમાણે મી.પિક્ટની સલાહનો સીધો ઉપયોગ થોડો જ થયો પણ તમેના સ્નેહનો ઉપયોગ બહુ થયો. લેવેસ્ટરમાંથી તેમને જ્ઞાન ના મળ્યું અને મેલેસનનું પુસ્તક વિલાયતમાં નહિ પરંતુ દક્ષિણ આફ્રીકામાં વંચાયું.

આ રીતે નિરાશામાં થોડી આશાનું મેળવણ લઈ ધ્રુજતે પગે મુંબઈના બંદરે સ્ટીમરમાંથી ઉતર્યા. બંદર પર દરિયો ગરમ હતો. લોંચમાં ઉતરવાનું હતું. મુબઈમાં ઉતર્યા ત્યારે માના દર્શન કરવા અધીરા થઈ રહ્યા હતા. ત્યારે ગોદીમાં વડીલભાઈ હાજર હતા-તેઓ ઘેર લઈ ગયા અને માતાના સ્વર્ગવાસના સમાચાર આપ્યા. સ્નાન કરાવ્યું. માતાના સ્વર્ગવાસના ખબરે પિતાના મૃત્યુથી પણ વધારે આઘાત પહોંચાડ્યો તેમ છતાં હિમત રાખી વ્યવહાર શરૂ કર્યો.

અહિ કવિ રાયચંદ અથવા રાજચંદ્રની મુલાકાત થઈ જે ચારિત્ર્યવાન અને જ્ઞાની હતા. શતાવધાની ગણાતા. હજારોનો વેપાર ખેડતા, કોયડા ઉકેલતા. તેમ છતાં તેમનો મુખ્ય પુરૂષાર્થ તો આત્મ ઓળખ-હરિદર્શન હતો. પેઢી ઉપર ધર્મપુસ્તક અને રોજનીશી હોય જ. જે મનુષ્ય લાખોના સોદાની વાત કરી, તુરત આત્મજ્ઞાનની ગૂઢ વાતો લખવા બેસી જાય તેની જાત વેપારીની નહિ પણ શુધ્ધ જ્ઞાનીની જ ગણાય. તેમની ધર્મની વાતોમાં રસ પડયો. ગાંધીજી લખે છે કે, ઘણાં ધર્મચાર્યોના પ્રસંગમાં આવ્યા છે, દરેક ધર્મના આચાર્યોને મળવા પ્રયાસો કર્યા છે પણ રાયચંદભાઈ જેવી છાપ બીજા કોઈ પાડી શકયા નથી. તેમના ઘણાં વચનો સોંસરા ઉતરી જતા. તેમના માટે આટલો આદર હોવા છતાં ધર્મગુરૂ તરીકે હ્ર્દયમાં સ્થાન નહિ આપી શકેલા. એ શોધ તો ચાલુ જ રહી. તેઓ લખે છે કે, “ ગુરૂ પદ તો સંપૂર્ણ જ્ઞાની ને જ અપાય ! યોગ્યતા પ્રાપ્તિને સારુ સંપૂર્ણ પ્રયત્નનો દરેક સાધકને અધિકાર છે, એ તેનો અર્થ છે, એ પ્રયત્નનું ફળ ઈશ્વર આધિન છે.

” ( તેમની આ વાત સાથે હું સંપૂર્ણ સહમત છું. હું પણ આજ સુધી કોઈને ગુરૂ બનાવી શક્યો નથી. મારું તો માનવું છે કે, ઈશ્વરની અનુભૂતિ માટે કોઈ વચલા ગુરૂ કે દલાલની જરૂરિયાત નથી. માહ્યલાને વફાદાર રહી તેનો અવાજ સાંભળીએ અને તેને કોઈ જાતની શંકા વગર સંપૂર્ણ શ્રદ્ધા સાથે અનુસરીએ તો ઈશ્વરની અનુભૂતિ થાય જ થાય ! )

ગાંધીજી વધુમાં જણાવે છે કે. “રાયચંદભાઈએ તેમના જીવંત સંસર્ગથી, ટૉલ્સ્ટોયે તેમના ‘ વૈકુંઠ તારા હ્ર્દયમાં છે ‘ નામના પુસ્તકથી, ને રસ્કિને ‘ અનટુ ધીસ લાસ્ટ ‘-સર્વોદય નામના પુસ્તકથી મને ચકિત કર્યો.”

વિલાયતથી પરત આવતા ગાંધીજીએ કેટલાક જેવાકે, બાળકોની કેળવણી, ખોરાક, પહેરવેશ વગેરેમાં સુધારા કર્યા પરંતુ આથી ખર્ચ વધ્યો, નવીનતા વધી, ઘેર જાણે ધોળો હાથી બંધાયો અને તે અંગે ખર્ચ કયાંથી લાવવો તે યક્ષ પ્રશ્ન બન્યો. રાજકોટમાં ધંધો શરૂ કરવામાં સમાજ હાંસી કરશે તેમ ભય લાગતા ( આ સમયે મો.ક. ગાંધી સમાજની હાંસીથી ભય પામતા તેનો સ્વીકાર પણ કરે છે.)

થોડો સમય મુંબઈમાં રહી હાઈકોર્ટ્ના કામનો અનુભવ લેવા અને હિંદુસ્તાનના કાયદાનો અભ્યાસ કરવા તથા વકિલાતનું કામ મળે તો કોશિશ કરવી એમ વિચારી મુંબઈ ઉપડ્યા, ઘર માંડ્યું. રસોયો રાખ્યો ખર્ચ વધતુ જતું હોઈ સામે આવક કંઈ જ ના હોય ચાર-પાંચ માસથી વધારે રહેવાય તેમ નહિ હતું. મુંબઈમાં કામ મેળવવા દલાલી આપવી પડતી જેથી કામ સ્વીકારવાનો ઈંકાર કર્યો. તેમ છતાં એક કેસ મળ્યો. પણ ચાલવા ઉપર આવતા પોતાથી કેસ નહિ ચલાવી શકાય તેમ લાગતા ફી પરત આપી અન્ય વકિલને રોકવા જણાવ્યું.

બાદ શિક્ષક થવા વિચાર્યું. અરજી કરી. મુલાકાત માટે આચાર્યને મળતાં તેઓ બી.એ. ના હોય તેથી દિલગીરી વ્યકત કરી કહ્યું કે, અમારે લંડનના મેટ્રિકની નહિ પણ ગ્રેજ્યુએટ શિક્ષકની જરૂર છે. આમ મુંબઈ નહિ ફળતા અને ખર્ચ ઘટાડવા રાજકોટ જવાનું ઠરાવ્યું.

મુંબઈથી નિરાશ થઈ રાજકોટ ગયા. ઓફિસ ખોલી. અરજીઓ ઘડવાનું કામ મળવા લાગ્યું. મુંબઈમાં દલાલી આપવાની ઘસીને ના પાડેલી તેમાં અહિ છૂટછાટ મૂકી. મુંબઈમાં દલાલને દલાલી આપવાની રહેતી. અહિ વકિલને ફીમાં ભાગ આપવાનો હતો. છતાં મન મનાવી અથવા સ્પષ્ટ શબ્દોમાં છેતરી કમીશન આપ્યું.
( અહિ મો.ક.ગાંધી પોતાના સિધ્ધાંત સાથે મન સાથે છેતરપીંડી કરી આર્થિક રીતે પગભર થવા સમાધાન કરતા જણાય છે, સાથોસાથ આ સમાધાનની વાતનો સ્વીકાર પણ બેધડ્ક કરે છે અને તે જ તેમની નૈતિક તાકાતનો પુરાવો છે. ) આમ આર્થિક ગાડું ચાલવા લાગ્યું.

ગાંધીજીના ભાઈ પોરબંદરમાં માજી રાણાના મંત્રી અને સલાહકાર હતા તે દરમિયાન રાણા સાહેબને ખોટી સલાહ આપવાનૂં તેમના ઉપર તહોમત હતું. તે સમયના પોલીટીકલ એજન્ટને વિલાયતમાં ગાંધીજી મળેલા. તેમની સાથે મૈત્રી ઠીક હતી તેથી ભાઈના કહેવા પ્રમાણે “ ઓળખાણનો લાભ લેવા-પોલીટીકલ એજન્ટને મળી-બે શબ્દો ભલામણના કહી ખરાબ છાપ દૂર કરવા યત્ન કરવો”

ગાંધીજી લખે છે કે,” મને આ વાત જરાય પસંદ ના પડી. વિલાયતની નજીવી ઓળખાણનો લાભ ન લેવો જોઈએ, જો ભાઈએ ખોટું કામ કર્યું હોય તો ભલામણ શું કામની ? જો ના કર્યું હોય તો-પોતાની નિર્દોષતા ઉપર વિશ્વાસ રાખી નિર્ભય થઈ બેસવું “ ભાઈને આ દલીલ ગળે ન ઉતરી. ભાઈની વાત ટાળી ન શકતા-પોતાની મરજી વિરૂધ્ધ, અમલદાર પાસે જવાનો કોઈ અધિકાર ન હોવા છતાં, તથા પોતાના સ્વમાનનો ભંગ થતો હોવા છતાં ગયા અને ઓળખાણ કાઢી. અમલદારે ઓળખાણ સ્વીકારી, વધારે અક્કડ થઈ પૂછ્યું કે, “ ઓળખાણનો લાભ લેવા તો તું નથી આવ્યોને ? “ તેમની અક્કડાઈ, તેની આંખમાં વાંચી સમજવા છતાં, ભાઈની વાત કાઢી.

અમલદારે અધીરા થઈ કહ્યું, “ તારા ભાઈ ખટપટી છે, તારી પાસેથી વધારે વાત સાંભળવા હું નથી માંગતો, મને વખત નથી.” આ જવાબ સ્પષ્ટ હતો છતાં ગરજને અક્ક્લ ના હોય –પોતાની વાતની રજુઆત કરતા રહ્યા. સાહેબ ઉઠી ગયા-ખિજાયા, બૂમ પાડી—“ પટાવાળા, ઈસકો દરવાજા દીખાઓ “

પટાવાળો દાડી આવ્યો અને મો.ક. ગાંધી કંઈ કહે તે પહેલાં હાથ લગાડી દરવાજા બહાર કાઢ્યા.

આ અપમાન માટે માફી માગવા સાહેબને અરજી કરી જણાવ્યું-તથા ઉપર ફરિયાદ કરશે તેમ પણ લખ્યું.
જવાબમાં સાહેબે જણાવ્યું કે, “ તમે મારા તરફ અસભ્ય પણે વર્ત્યા, તમને જવાનું કહેવા છતાં તમે ન ગયા, તેથી મેં જરૂર મારા પટાવાળાને તમને દરવાજો દેખાડવા કહ્યું, ને પટાવાળાના કહેવા છતાં તમે કચેરી ન છોડી, તેણે તમને બહાર કાઢવા પૂરતું બળ વાપર્યું. તમારે જે પગલાં લેવા હોય તે લેવા તમે છૂટા છો.”

ભોંઠપ અનુભવી ઘરે પહોંચ્યા, ભાઈને વાત કરી તે દુઃખી થયા. મિત્રોને વાત કરી. આ સમયે ફિરોજશા મેતા રાજકોટ આવેલા. તેમને એક વકિલ મિત્ર સાથે કાગળીયા મોકલી સલાહ પૂછાવી. જવાબમાં કહ્યું કે,” ગાંધીને કહે જો, આવા કિસ્સા તો બધા વકિલ/બેરિસ્ટરના અનુભવમાં આવ્યા હશે. તું નવો સવો છે. તંને હજુ વિલાયતની ખુમારી છે. તું બ્રિટિશ અમલદારને ઓળખતો નથી. જો તારે સુખેથી બેસવું હોય ને બે પૈસા કમાવા હોય તને મળેલ ચીઠ્ઠી ફાડી નાખ અને થયેલૂં અપમાન ગળી જા. કેસ કરવામાં તને એક દોકડો નહિ મળે ને તું ખુવાર થશે. જિંદગીનો અનુભવ તને હજુ હવે મળવાનો છે.”

આ શિખામણ કડવી ઝેર જેવી લાગી છતાં કડવો ઘૂંટડો ગળે ઉતાર્યો,- પણ અપમાન ભૂલી ના શકાયું. નિશ્ચય કર્યો કે,” આવી સ્થિતિમાં ફરી કોઈ દિવસ નહિ મુકાઉં. કોઈની સિફારસ આમ નહિ કરું. આ નિયમનો કદિ ભંગ કર્યો નથી. “

આ આઘાતે મો.ક. ગાંધીની જિંદગીનું સુકાન બદલાયું

દરમિયાનમાં પોરબંદરની એક મેમણ પેઢીનું કહેણ આવ્યું. દક્ષિણ આફ્રિકામાં મોટી પેઢી અને મોટો વેપાર ધરાવતી પેઢીનો મોટો કેસ અંદાજે ચાલીસ હજાર પાઉંડનો- ઘણાં વખત થયા ચાલતો હતો, ત્યાં ઘણાં સારા વકિલો-બેરિસ્ટરો હોવા છતાં ગાંધીજી જવા તૈયાર થાય તો મદદ મળે અને તે ત્યાંના વકિલોને કેસ સારી રીતે સમજાવી શકશે અને નવી ઓળખાણો પણ થશે વગેરે વાતોથી ત્યાં જવા તૈયાર થયા.

દાદા અબદુલ્લાના ભાગીદાર મરહુમ શેઠ અબ્દુલ કરીમ ઝવેરીને મળ્યા તેમણે જણાવ્યું કે, ત્યાં જાજી મહેનત નહિ પડે તેઓને મોટા ગોરાઓ સાથે દોસ્તી છે તેમની ઓળખાણ પણ થશે. દુકાનમાં પણ મદદ રૂપ થશો. અંગ્રેજી પત્રવ્યવહાર ઘણૉ રહેતો હોય તેમાં પણ મદદ કરી શકશો .અમારાં બંગલામાં જ રહેવાનું થશે તેથી તમારે કોઈ ખર્ચ નહિ કરવો પડે. એક વર્ષ સુધી ત્યાં રહેવાનું. આવવા જવાનું ફર્સ્ટ કલાસનું ભાડૂં ને રહેવા તથા ખાધા ખરચ ઉપર 105 પાઉંડ આપશે.
અલબત્ત આ વકિલાત નહિ હતી, નોકરી હતી તેમ છતાં હિંદુસ્તાન છોડી નવો મુલક જોવા મળે- અનુભવ પણ મળશે અને ભાઈને 105 પાઉંડ મોકલી શકાશે તેથી ઘર ખર્ચમાં થોડી મદદ થશે એવો વિચાર કરી દરખાસ્ત સ્વીકારી, દક્ષિણ આફ્રિકા જવા તૈયાર થયા.

1893ના અપ્રિલ માસમાં દક્ષિણ આફ્રિકામાં નસીબ અજમાવવા ગાંધીજી ઉપડ્યા.
( ક્રમશઃ)

Advertisements

પ્રતિસાદ આપો

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / બદલો )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / બદલો )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / બદલો )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / બદલો )

Connecting to %s