આકાશ અનંત હોય કે ન હોય પણ માણસની મૂઢતા ને મૂર્ખતા સાચે જ અનંત છે– સ્પાર્ક -વત્સલ વસાણી-

ગુજરાત સમાચારની 19, ફેબ્રુઆરી,2012ની “રવિ” પૂર્તિમાં શ્રી વત્સલ વસાણીની કોલમ સ્પાર્કમાં પ્રસિધ્ધ થયેલ લેખ તેઓ બંનેના આભાર અને સૌજન્યથી બ્લોગ ઉપર રજૂ કરેલ છે

આકાશ અનંત હોય કે ન હોય પણ માણસની મૂઢતા ને મૂર્ખતા સાચે જ અનંત છે
સ્પાર્ક – વત્સલ વસાણી
એરિસ્ટોટલનું એક કિંમતી વચન છે

‘ઓન્લિ ટૂ થિંગ્ઝ આર ઈન્ફિનિટ ઈન ધી વર્લ્ડ; વન સ્પેસ એન્ડ સેકન્ડ, હ્યૂમન સ્ટુપિડિટી. – દુનિયામાં કેવળ બે વસ્તુ અનંત છે. એક આકાશ અને બીજી મનુષ્યની મૂર્ખતા.’’

મૂર્ખતા અને દુર્જનતા એકબીજાના પર્યાય નથી. દુર્જન મનુષ્ય મોટાભાગે બીજાને નુકશાન પહોંચાડે છે જ્યારે મૂર્ખ મોટેભાગે પોતાનું જ અહિત કરે છે. મૂર્ખ મનુષ્ય એને કહેવાય – જે ડાળ પર પોતે બેઠો હોય એજ ડાળને કાપે અને પોતાના જ હાડકા-પાંસળા ભાંગે!

દુર્જનને તો માફ પણ કરી શકાય કેમકે એ પોતે જાણે છે કે પોતે દુર્જન છે, જ્યારે મૂર્ખ મનુષ્યને માફ પણ ન કરી શકાય કેમકે એ પોતાને મૂર્ખ માનતો નથી. એને તો એવો જ ‘વહેમ’ હોય છે કે પોતે બુદ્ધિશાળી અને સજ્જન છે. પણ પોતે જે રીતે જીવે છે તે તો મૂર્ખતાનું જ સીઘું ઉદાહરણ હોય છે.

આકાશ વિશેના એરિસ્ટોટલના વિધાનને તો આઈન્સ્ટીને ગલત સિદ્ધ કર્યું છે. એણે એવું સિદ્ધ કર્યું છે કે આકાશ સીમાહીન કે અનંત નથી. એનો પણ અંત છે. એ સિમિત-ફાઈનાઈટ છે.

જો આઈન્સ્ટીન સાચો હોય તો પછી એક જ વસ્તુ અનંત રહી જાય છે અને તે ‘હ્યૂમન સ્ટુપિડીટી’ અર્થાત્‌ મનુષ્યની મૂર્ખતા.

આકાશ અનંત નથી એ વાત એકલો આઈન્સ્ટીન પણ સિદ્ધ કરી શક્યો. એકલ દોકલ વ્યક્તિ માટે પણ એ કામ અઘરું ન હતું. પરંતુ આવા હજાર આઈન્સ્ટીન ભેગા થાય તો પણ – ‘મનુષ્ય મૂર્ખ નથી’ – એવું સિદ્ધ નહીં કરી શકે. કેમકે મનુષ્યની મૂઢતા અપાર છે. એ મૂર્ખ નહીં કિન્તુ મહામૂર્ખ છે.

સંતોની દ્રષ્ટિએ આપણી મૂર્ખતા અપાર છે. બુદ્ધ પુરુષોને હસવું આવે એવી અને એટલી બધી મૂર્ખતા આપણા જીવનમાં ભરી છે.

આપણે સૌ આપણને ‘ધાર્મિક’ કહીએ છીએ. કોઈ હિન્દુ છે તો કોઈ મુસલમાન. કોઈ બૌદ્ધ છે તો કોઈ ખ્રિસ્તી. દુનિયા પર ધાર્મિક પુસ્તકો અને ધર્મસ્થાનોનો કોઈ પાર છે? માણસ જાત સૌથી વઘુ ખર્ચ ધર્મ પાછળ કરે છે. દેરાસર અને મંદિર બાંધે છે. સોસાયટીએ સોસાયટીએ મંદિર અને દેવાલય ઊભા થતાં જાય છે. ધર્મઘુરંધરોમાં સ્પર્ધા ચાલી રહી છે, કોણ કેટલા દેવસ્થાન ઊભા કરે છે તેની જાણે કે હોડ લાગી છે. ઠેરઠેર રામકથા, ભાગવત સપ્તાહ અને ધાર્મિક શિબિરો ચાલી રહી છે. જ્યાં ને ત્યાં તીર્થસ્થાનો તરફની દોડંદોડ, પગપાળા યાત્રા અને ધર્મ માટે મરવા-મારવાની તૈયારી ચાલે છે. દુનિયામાં સૌથી વઘુ લોકો ધર્મના નામે મરે છે.

જગતમાં જો આટલા બધા ધાર્મિક લોકો હોય તો પછી ધર્મ કેમ ક્યાંય દેખાતો નથી? ધર્મ હોય તો જગતમાં શાંતિ હોય, જીવનમાં પ્રેમ અને પવિત્રતા આવે, સૃષ્ટિ પર સુખ-શાંતિ અને ભાઈચારો વધે. એને બદલે વેરઝેર, દુઃખ, ડિપ્રેસન, ટેન્શન, યુદ્ધની તૈયારી અને મારામારીના બનાવ કેમ વધતા જાય છે?

માણસની મૂર્ખતાનો કોઈ પાર નથી. ધર્મ જેવી ઊંચી ભાવનાનેય એ ઘૂળમાં રગદોળે છે, લોહીથી ખરડે છે, અહંકારના અફીણથી – નામની તખ્તીઓથી – એ મંદિરની દિવાલોને પણ દૂષિત કરે છે.
ઓશોની દ્રષ્ટિએ આપણે એટલા બધા મૂર્ખ છીએ કે જે આપણી પાસે નથી તે પણ બીજાને વહેંચવા માટે દોડી જઈએ છીએ. પ્રેમ, જ્ઞાન, ઘ્યાનની ચારે બાજુ ‘પરબો’ મંડાઈ ગઈ છે. આપણી અંદર ક્યાંય ‘સાચો’ પ્રેમ ન હોવા છતાં આપણે એને વહેંચી રહ્યા છીએ. મા-બાપ સંતાનોને પ્રેમ આપે છે. સંતાનો મા-બાપને પ્રેમ અને આદર આપે છે. પત્ની પતિ પર પ્રેમનો અતિરેક કરે છે તો પતિ-પત્નીને પ્રેમથી નવાજી રહ્યો છે. ચારેબાજુ જે સંબંધો છે તે પ્રેમને વહેંચી રહ્યા છે અને છતાં ચોમેર નજર કરશો તો ક્યાંય તમને પ્રેમ જોવા નહીં મળે. મોટાભાગના આપણા પ્રેમસંબંધો માત્ર દંભ અને શિષ્ટાચાર હોય છે.

ચારેબાજુ જો આટલો બધો પ્રેમ હોય અને સૌ એકબીજાને કોઈ ને કોઈ રૂપમાં પ્રેમ કરી રહ્યા હોય તો સૃષ્ટિ પર પ્રેમનો સાગર લહેરાવો જોઈએ. એના બદલે દુનિયા આખી દોજખ જેવી થતી જાય છે.

બુદ્ધિમત્તા કોને કહેવાય એનો જો ખ્યાલ આવે તો મનુષ્યની મૂર્ખતાનો ય ખ્યાલ આવે. પોતાના વિચાર, કાર્ય અને વર્તનથી જીવનમાં આનંદ, સુખ, શાંતિ વધે તો એ બુદ્ધિમત્તા છે. પરંતુ પોતાની જીવનશૈલીથી દુખ નિપજતું હોય તો એ બુદ્ધિમત્તા નહીં પણ મૂર્ખતા છે.

અખૂટ આનંદની પ્રાપ્તિ એ બુદ્ધિમાન મનુષ્યની નિશાની છે. મર્ત્યને છોડીને અમૃતની તલાશ કરે, અસત્યને છોડીને જે સત્ય સાથે સંબંધ જોડે, તમસ અને અંધકારથી ભરેલા જગતમાં જે જ્યોતિર્મયની શોધ કરે. અસતની બેડીઓ તોડી જે સતના માર્ગ પર આગળ વધે એ જ મહા મેધાવી અને બુદ્ધિમાન છે. બાકી બધા મહામૂર્ખમાં જ ખપે. મોટા ભાગના મનુષ્યો આવી મૂઢતા અને મૂર્ખતામાં જ જીવે છે. પરંતુ સૌથી મોટા આશ્ચર્યની વાત તો એ છે કે એરિસ્ટોટલ જેને મહામૂર્ખ કહે છે તેવો માનવી પોતાને બુદ્ધિમાન સમજે છે. એ જે કંઈ કરી રહ્યો છે તે જાણે બુદ્ધિમત્તાનું કામ હોય એવું એને લાગે છે. એ ધન કમાય છે. મોટામાં મોટા પદ સુધી પહોંચે છે. નામ કમાવાનું જે અઘરું કામ છે તે એ કરે છે. પરંતુ એરિસ્ટોટલ તો કહે છે કે એમાં બુદ્ધિમત્તા જેવું શું છે? એ તો મહામૂઢતા છે. કેમકે જે કંઈ એ એકઠું કરે છે, જેને મેળવવા આટઆટલું મથે છે તેને મૃત્યુ ક્ષણભરમાં છીનવી લેશે. જે પોતાનું નથી એને એ પોતાનું માનીને જંિદગી વેડફી નાખે છે, આ મૂર્ખતા નહીં તો બીજું શું છે?… અને આ મૂર્ખતા માણસ એકવાર નહીં, અનંત જન્મોથી કરતો આવ્યો છે. વારંવાર કરે છે. મરે છે તો પણ ફરી ફરી જન્મ લઈને એનું એ જ કામ કરે છે. ‘મનુષ્ય મહામૂર્ખ છે’ એની આથી વિશેષ, બીજી કઈ સાબિતી હોઈ શકે? જેનાથી છેવટે દુઃખ મળે છે, જે અંતમાં પીડા જ આપે છે તેને પણ એ વારંવાર કરે છે, અને કરતો જ રહે છે. એના અંતરમાં દીવો નથી થતો. એને એમ નથી લાગતું કે હું જે કંઈ કરું છું તે શું સાચું છે? ક્યાંક હું ભૂલ તો નથી કરી રહ્યોને? પણ આવું કશું એને સૂઝતું નથી.

જીવનમાં કશુંય એ પામતો નથી, ઊલટું ગુમાવે છે. અને તો પણ એ પોતાને બુદ્ધિમાન માને છે. એના જીવનમાં ક્યાંય કોઈ ઉમંગ, કોઈ ઉત્સવ કે નૃત્ય નથી. અને છતાંએ પોતાને સૃષ્ટિનું સર્વશ્રેષ્ઠ પ્રાણી ગણે છે. દરેક મનુષ્ય મનોમન માને છે કે, ‘હું કંઈક છું’. મારા કારણે જ આ જગત ચાલે છે. હું ન હોઉં તો વિશ્વ આખું હાલકડોલક થઈ જાય. પણ એ બિચારાને ખ્યાલ જ નથી કે આ વિરાટ અસ્તિત્વમાં એનું કોઈ મૂલ્ય નથી. એ હોય કે ન હોય, અસ્તિત્વમાં એના રહેવા કે જવાથી કોઈ ફરક પડતો નથી.

માણસ ઊંઘમાં છે. એને કોઈ જગાડે છે તો એ એને મારી નાખવા તૈયાર થાય છે. ઊંઘે છે તો સપના છે અને સપના જોવા માણસને ગમે છે. ઊંઘ તૂટે તો સપના તૂટે અને તે માણસને પસંદ નથી. એ શું કહે છે અને શું કરે છે એનો એને પોતાનેય ખ્યાલ નથી. બઘું બેહોશ રીતે જ ચાલ્યા કરે છે. એની મૂઢતા અને મૂર્ખતાની કોઈ સીમા નથી. આમ છતાં જેમણે પણ મનુષ્યની આ અસીમ મૂર્ખતા સામે આંગળી ચીંધી છે એની સાથે એણે સદ્‌વ્યવહાર નથી કર્યો. નથી એનો આભાર માન્યો કે નથી એની આરતી ઊતારી. ગુસ્સે થઈને એણે એના હાથપગ કાપ્યા છે. બેરહમીથી આંગળી ચીંધનારના ટુકડા કર્યા છે. એને શૂળીએ ચઢાવ્યા છે, અને હળાહળ ઝેર પણ પાયું છે. કેમકે એને ‘મૂર્ખ ’ કહેનારા આ વળી કોણ? એની વાત સહન શી રીતે થાય? અને જેમણે પણ આંગળી ચીંધવાનું કામ કર્યું છે, મનુષ્યે એને મારી નાખીને બદલો લીધો છે. પણ સત્ય એમ ઓછું બદલાઈ જાય છે? સત્ય તો સત્ય જ રહે છે. એને નષ્ટ નથી કરી શકાતું. હા, આકાશ અનંત હોય કે ન હોય પણ માણસની મૂર્ખતા સાચેજ અનંત છે.

ક્રાન્તિબીજ

સંસારમાં સઘળું સખળડખળ છે.
આવડે તો ઠીકઠાક કરી લેજે,
જિંદગી શ્વાસોચ્છ્‌વાસની રમત છે,
શ્વાસમાં થોડી જંિદગી ભરી દેજે.
– હરીન્દ્ર દવે

Advertisements

2 comments

  1. ભાઈ
    હું ક્યારેય કોયનું અહિત ઇચ્છતો નથી. એટલેકે ક્યારેક કોયનું સારું અને મારું ખરાબ થતું હોય તો પણ હું તેમ થવા દાવ છુ.એટલે હું જાણું છુ. કે આમાં મને નુકસાનજ છે. તેમ છતાં હું તેમ થવા દવ છુ. શાયદ હું શરમાળ પણ છુ એટલે પણ કોયને કહીનથી શકતો.અનેબીજાને દુખ પહોચાડવા કરતા હું જાતેજ સહન કરી લાવ છુ. એટલેકે હુજ મારી ડાલ કપુ છુ તો શું હું મૂર્ખ છુ.

    Like

  2. બઘું બેહોશ રીતે જ ચાલ્યા કરે છે. એની મુઢતા અને મુર્ખતાની કોઈ સીમા નથી. આમ છતાં જેમણે પણ મનુષ્યની આ અસીમ મુર્ખતા સામે આંગળી ચીંધી છે એની સાથે એણે સદ્‌વ્યવહાર નથી કર્યો.

    શરુઆતથી ઠેઠ સુધી માનવની મુર્ખતાનું અદભુત વર્ણન છે.

    Like

પ્રતિસાદ આપો

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / બદલો )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / બદલો )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / બદલો )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / બદલો )

Connecting to %s