મૃત્યુ અને કર્મ કાંડ !!!!!

મૃત્યુ  અને  કર્મ કાંડ  !!!!!

મૃત્યુ

આપણે સૌ એ વાતે સભાન છીએ કે મૃત્યુ નિશ્ચિત છે. માત્ર મૃત્યુનો સમય અનિશ્ચિતતાથી ભર્યો છે. તેમ છતાં મોટા ભાગના લોકો જીવન એ રીતે જીવતા જોવા મળે છે કે જાણે તેઓએ મૃત્યુ જીતી લીધું છે અને અમર પટ્ટો લખાવી આવ્યા હોય !  અને યાવદ ચંદ્રદિવાકરૌ જીવંત રહેવાના હોય !

મૃત્યુ માટે આપણાં શાસ્ત્રોમાં પણ કહ્યું છે, કે જન્મ અને મરણ મનુષ્યના હાથની વાત નથી. પરંતુ જીવન, અલબત્ત તેના હાથની વાત છે અને તે કઈ રીતે અને કેવું જીવવું તે તેણે નક્કી કરવાનું રહે છે. એક વાત તો સપષ્ટ છે કે મોતના સ્વીકાર વગર જિંદગીનો સાચો સ્વીકાર સંભવ નથી. એ વાત પણ કઠોર સત્ય છે, કે જે ક્ષણે જન્મ થયો એ જ ક્ષણથી મૃત્યુ તરફ્નું પ્રયાણ પણ શરૂ થઈ જાય છે .દરેક જીવીત કે અજીવીત વ્યક્તિઓ કે વસ્તુઓની જન્મની ક્ષણે જ એક્ષ્પાયરી ડીઈટ પણ લખાઈ ચૂકી હોય છે.

માણસ જન્મ સાથે જ થોડી ક્ષણોમાં મરી શકે છે અને વર્ષો સુધી મૃત્યુ આવતું નથી !  જન્મવું આપણાં હાથમાં નથી. પણ મરવું આપણાં હાથમાં છે. ધારીએ ત્યારે આત્મહત્યા કરી જીવનનો અંત લાવી શકાય છે. માત્ર એ માટેની ઈચ્છા શક્તિ અને પ્રબળ પ્રતિબધ્ધતા હોવી જોઈએ. પરંતુ જીવન પ્રત્યેનો મોહ લાલસા, વાસના, આકાંક્ષા વગેરેને કારણે મૃત્યુના વિચાર કે પડછાયાથી પણ મોટા ભાગના લોકો ફફડી ઉઠે છે.

અરે! મને કહેવા દો, કે મૃત્યુ સામે આવે છે, ત્યારે ભલભલા કહેવાતા ધાર્મિક અને આધ્યાત્મિક સાધુ-સંતો, મૌલવીઓ કે પાદરીઓ પણ ફાટી પડતા જોઈ શકાય છે ! પૃથ્વી ઉપર ભોગવેલી જાહો જલાલી , સત્તા, સમૃધ્ધિ, સંપત્તિ છોડવાની લાલસા/વાસના આ લોકોમાં પણ સાધારણ લોકો જેવી જ જોવા મળે છે ! કોઈ પણ મોટી હસ્તીઓ જેવી કે રાજાઓ, મહારાજાઓ, રાષ્ટ્રપ્રમુખો,  વડાપ્રધાનો, સેનાપતિઓ, સરમુખત્યારો કે આધ્યાત્મિક્/ધાર્મિક ગુરૂઓ, સાધુ-સંતો, મૌલવીઓ કે પાદરીઓ બધાને સરેરાશ માનવીની તમામ પ્રકારની પીડા દુઃખ અને પરેશાનીઓમાંથી પસાર થવું જ પડે છે. ગમે તેવા ઉંચા સ્થાને પહોંચ્યા પછી પણ માનવીની સ્વાભાવિક મર્યાદાઓમાંથી છૂટી શકાતું નથી. દરેક માનવીને સુખ્-દુઃખના સંજોગોમાંથી તન અને મનની અકળામણમાંથી પસાર થવું જ પડે છે.

મૃત્યુ વિશે લખતાં લખતાં જીવનની કથા કહેવાઈ જતી હોય છે. માણસ રોજ રોજ થોડું થોડું મરતો હોય છે. મૃત્યુને ગંભીરતાથી લેવાની જરૂર નથી. આમ જોવા જઈએ તો આપણે મૃત્યુને રોજ જોતા હોઈએ છીએ. એટલું જ નહિ આપણે અનેક  જીવ-જંતુને મૃત્યુ આપતા રહેતા હોઈએ છીએ. બહાર કીડીયારું પુરવા જનાર ઘરમાં કીડીઓ-મંકોડાઓ-વંદાઓ-માખીઓ-મચ્છરો અને અન્ય જીવ-જંતુને બેરહમ રીતે મૃત્યુ આપતા રહે છે અને તે વિશે ક્યારે ય અફસોસ કે શોક કરતા નથી. જીવ-જંતુઓ તો મારી નાખવા માટે જ હોય છે અને તે જ તેમની નિયતી ગણવામાં આવતી રહે છે ! કતલખાનામાં કતલ થતા ગાય્-ભેંસ-બકરી-બળદ કે માછલી કે મુરઘા વધેરાતા/કપાતા હોય ત્યારે મૃત્યુ જ પામતા હોય છે. અને તેમની આ મરણ ચીસથી  આ રીતે હત્યા કરનાર કોઈ પણની લાગણી વિચલિત થતી હોય તેવું જાણ્યું નથી. પશુ-પ્રાણી કે પક્ષીની હત્યા કરતી વખતે તેમને પીડા નહિવત થાય તે માટે આધુનિક કતલ ખાનાઓમાં તે જાતની મશીનરી લગાડવામાં આવતી હોય છે  હોટેલોમાં પીરસાતા ચીકન માટે જે મુરઘાઓ વધેરવામાં આવે છે તેમાના મોટા ભાગના નાના બચ્ચા જ હોય છે ! કલકત્તાના કાલી મંદિરમાં અને એવા જ અન્ય મંદિરોમાં પણ બકરા/ઘેંટા ધાર્મિકતાને નામે વધેરાતા રહે છે તે જોઈને પણ દર્શનાર્થીઓની સંવદેના વિચલિત થતી નથી ! કારણ આ મૃત્યુ માનવ જાત આપી રહેલ છે માટે ક્ષમાને પાત્ર ગણવામાં આવતું હશે, કદાચ !  અરે વૃક્ષ ઉપરથી ખરી પડતા પાંદડા કે પુષ્પો પણ મૃત્યુ જ પામતા હોય છે ! અર્થાત મૃત્યુને જો તેના યોગ્ય પરિપ્રેક્ષ્યમાં મૂલવવામાં આવે તો ચો-તરફ મૃત્યોત્સવ નિરંતર ચાલતો રહેતો હોય છે. ટૂકમાં જેનું સર્જન તેનું વિસર્જન અને એજ તેની નિયતી ! મૃત્યુ ના હોય તો જિંદગીનો કોઈ મહિમા પણ ના જ રહે !

ચંદ્રકાંત બક્ષીના શબ્દોમાં કહું તો ગર્ભાધાનની ક્ષણથી  જ મૃત્યુનું કાઉંટડાઉન શરૂ થઈ જાય છે. જેનો જન્મ થઈ ગયો છે એનો અંત એનું પૂર્ણવિરામ અને મૃત્યુ અવશ્યમભાવી છે!

તેમ છતાં જે જીવે છે એને વધારે જીવવાની જીજીવિષા હોય છે અને સ્વજનોને પણ વધારે જીવાડવા છે માટે મૃત્યુ સ્વીકાર્ય નથી. જેનું અસ્તિત્વ છે તેનું પૂર્ણવિરામ છે  એની સમાપ્તિ છે. એનો અંત છે.

મૃત્યુ બાદ સમજાય છે કે આત્માની પણ એક ખૂબસુરતી હોય છે. પ્રિયજન કે સ્વજનના મૃત્યુની સાથે સાથે આપણે પણ થોડા થોડા મૃત્યુ પામતા હોઈએ તેવી અનુભૂતી થયા કરે છે .મનુષ્યમાં રહેલા અરસ્-પરસ એક બીજા પ્રત્યે પ્રેમ અને લાગણીના બંધન આપણને મૃત્યુને કારણે આઘાત આપતા રહે છે અને અશ્રુ વહેવડાવે છે. જ્યારે જીવ-જંતુ કે પશુ-પક્ષી આપણાં વડે જ મૃત્યુને ભેટતા હોવા છતાં  આપણને કોઈ અરેરાટી અનુભવાતી નથી કે આપણે કોઈ અફસોસ કે શોક કરતા નથી કે અશ્રુ પણ વહેવડાવતા નથી અર્થાત બિલકુલ વિચલિત થતા નથી. આપણી સંવેદનાઓ માત્ર આપણાં સ્વજન/સગાં-વહાલાં કે સ્નેહીઓ પૂરતીજ જાણે સજીવ થતી હોય તેવું  ફલિત થતું હોય તેમ લાગ્યા કરે છે ! રોજેરોજ અખબારોમાં અને મીડીયા ઉપર અનેક માનવીઓના આકસ્મિક મૃત્યુ કે હત્યાના સમાચારો વાંચતા/જોતા હોવા છતાં જો તેમાં કોઈ નજીકના સ્વજન કે સ્નેહિના મૃત્યુ/હત્યાના સમાચાર હોય તો ક્ષણિક વિચલિત થઈ બાદમાં વીસારે પાડી દેતા હોઈએ છીએ. અને તેવું જ જીવ્-જંતુ અને પશુ-પક્ષીઓ કરે છે. કારણ કે તેઓ મૃત્યુને   પોતાના જીવનનો એક સ્વાભાવિક અને સહજ  અંત ગણે છે. આપણે પણ લાગણીના બંધનમાંથી ઉપર ઉઠી સ્વસ્થતા મેળવવી જ પડે છે અને મેળવવી જ રહી અને મૃત્યુ ને જીવનમાં બનનારી એક સ્વાભાવિક બનતી કે બનનારી અનિવાર્ય ઘટના તરીકે જ મુલવવી જોઈએ !

મૃત્યને ઓશો રજનીશ એક ઉત્સવ ગણે છે ! મરી ગયા પછી શું કરવું કેવી વિધિ કરવી એ વિશે પણ કેટલાક માનવીઓ ચિંતા કરતા હોય છે. જ્યોર્જ બર્નાડશૉના વીલની વાત મને ખૂબજ પસંદ પડી છે  “સુનર ફરગોટન ધ બેસ્ટ”  “જેટલો જલ્દી ભૂલાઈ જઉં  એટલું સારું !”  હું પોતે પણ આમ જ માનું છું અને એ વિશે અમારા સંતાનો અને સ્વજનોને વારંવાર કહેતો રહું છું !

કર્મકાંડ

આપણાં સમાજમાં મૃત્યુ પછી મોક્ષ અને પુનર્જન્મ એમ બે સિધ્ધાંતો સ્વીકારાયા છે આ સિધ્ધાંતો હિન્દુ-જૈન અને બૌધ્ધ ધર્મમાં સ્વીકાર પામ્યા છે. મોક્ષ મેળવી સ્વર્ગની પ્રાપ્તિની અભિપ્સાને એટલી હદે બહેકાવવામાં આવી છે અને કોઈ કોઈ એ તો સ્વર્ગના વર્ણનો અશ્લીલ લાગે તેવી કક્ષાના કર્યા છે ! અને આવી લાલચમાં લપટાઈ જઈ કેટલીક વાર કેટલાક મૃતકો પોતાના મૃત્યુ બાદ કયા કયા ક્રિયા કર્મો કરવા તે વારસદારોને જણાવતા જતા હોય છે. તો કેટલાકના વંશ્-વારસો આવી કર્મકાંડની ક્રિયાઓ કરતા રહે છે.

આવી ક્રિયાઓ પણ નાત્-જાત અને જ્ઞાતિઓના દરજજા પ્રમાણે અલગ અલગ પ્રકારની રચવામાં આવી છે. આવી ક્રિયાઓ કરાવનાર કર્મકાંડી બ્રાર્ભણો તરીકે ઓળખાતા હોય છે.

જ્યારે મૃત્યુ બાદની અવસ્થા વિશે વિચાર કરીએ તો આપણાં સમાજમાં બે વિરોધાભાસી વિચાર સરણી અસ્તિત્વ ધરાવે છે અને બંનેના પુરસ્કરતાઓ પોતાને જ જડની જેમ સાચા ઠરાવવાની સતત કોશિશ કરતા માલુમ પડે છે. જો કેટલીક વિધિ-વિધાન બાદ મૃતકનો મોક્ષ થતો હોય તો પુનઃજન્મની વાતમાં બહુ તથ્ય જણાતું નથી. અને જો પુનઃજન્મ થવાનો જ હોય કે થતો જ હોય તો મોક્ષ માટે કોઈ વિધિ કરવાની આવશ્યકતા રહેતી નથી.

હવે મૃતકની પાછળ તેના વંશજો ઉઠમણાં/પ્રાર્થના સભાની  વિધિ પતાવી બાદમાં ઘરમાં ગીતા કે તેના સમકક્ષ ધાર્મિક પુસ્તકનું વાચન કરવા કોઈ મારાજને નિમંત્રી શરૂ કરાવે છે. આ વાચનનું શ્રવણ કરવા મૃતકના સ્વજનો-સગા-વહાલાં-સ્નેહી મિત્રો વગેરેને નિંમત્રવામાં આવે છે. અને સામાન્ય રીતે આ વાચન વહેલી સાંજના ભાગમાં યોજવામાં આવતું હોય છે. આ વાચન સમયે મારાજ જે તે ( ધાર્મિક)પુસ્તકનું પઠન કરે છે અને શ્રોતાઓ અંદરો-અંદર વાતચીત કે સંવાદો કરવામાં પરોવાય જતા હોય છે !! અર્થાત કથા શ્રવણ કરવા આવેલા કોઈનું ધ્યાન વંચાઈ રહેલી કથામાં નહિ હોતા અંદરો-અંદરની વાતોમાં વધુ રહેતું હોય છે!!  અને કેટલીક વાર મારાજ શ્રોતાઓને કથામાં ધ્યાન પરોવવા/શાંતિથી સાંભળવા ટોકતા જોવા મળે છે !

આ ક્રિયા અલગ અલગ જ્ઞાતિ કે પરિવારની રીત રસમ પ્રમાણે ત્રણ પાંચ કે સાત દિવસ ચાલુ રહે છે. અને બાદ મૃતકના મૃત્યુના દસમા દિવસથી શ્રાધ્ધની ક્રિયા શરૂ કરવામાં આવે છે. આ પહેલાં જે વ્યક્તિ આ શ્રાધ્ધની ક્રિયા માટે બેસવાની હોય તેનું મૂડન કરવામાં આવે છે. ( આજના સમયમાં મોટા ભાગના લોકો આવું મૂડન કરાવવાની જરૂર જોતા નથી.)

મૃતકના વંશજ ની તથા મારાજની વ્યસ્તતાને  લક્ષમાં રાખી શ્રાધ્ધની ક્રિયાનો સમય નિશ્ચિત કરવામાં આવે છે. અગાઉના સમયમાં આ શ્રાધ્ધની ક્રિયાઓ ઓછામાં ઓછા ત્રણ દિવસ સુધી ચાલતી. જેમાં શ્રાધ્ધ કરનાર વ્યક્તિને જનોઈ ધારણ કરવી પડતી અને અસંખ્ય વાર સ્નાન કરાવવામાં આવતું. આધુનિક સમયમાં આ તમામ પ્રકારની વિધિ ઉપર કહ્યું તેમ શ્રાધ્ધ કરાવનાર અને મારાજની વ્યસ્તતા/અનુકૂળતા પ્રમાણે ગોઠવી પૂરી કરવામાં આવતી નજરે પડે છે. આ તમામ વિધિ દરમિયાન વિધિ કરનારે જનોઈ અને ધોતિયું પહેરવું અનિવાર્ય ગણાતું હોય સામાન્ય દિવસોમાં જનોઈ કે ધોતિયું નહિ પહેરનાર પણ આ વસ્ત્રો ધારણ કરતા નજરે પડે છે.

(અર્થાત કહેવાતી યજ્ઞોપવીતની વિધિ કર્યા બાદ જનોઈ હંમેશ માટે ધારણ કરવાની હોવા છતાં આવા લોકો પણ ક્યારેય જનોઈ ધારણ કરતા હોતા નથી તેના સંદર્ભમાં આ કહેવાયું છે )

મૃત્યુના 13મા દિવસે શ્રાધ્ધ સાથે મૃતકની પાછળ જે જે ચીજ-વસ્તુઓની જીવંત વ્યક્તિને પાયાની જરૂરિયાત ગણાય તે તમામ મારાજને દાનમાં આપવામાં આવે છે. આ સમયે મૃતકના સ્વજનો-સગાં-વહાલાં-અને સ્નેહિમિત્રો વગેરે ઉપસ્થિત રહે છે અને યથા શક્તિ સૌ કોઈ મારાજને દાન્-દક્ષિણા આપે છે. હાલના સમયમાં મારાજ પોતે જ તમામ ચીજ્-વસ્તુઓ લાવે છે અને દાન કર્યાનો સંતોષ મેળવી મૃતકના વંશજો તેની કિંમત પેટે મારાજને ઉચક રકમ રોકડેથી ચૂકવે છે. અગાઉના સમયમાં તમામ ચીજ-વસ્તુઓ ઘરમાંથી ફાળવવામાં આવતી અથવા બજારમાંથી નવી ખરીદી દાનમાં અપાતી. પરંતુ કાળક્રમે આવી કર્મકાંડની વિધિ કરાવનારાઓની સંખ્યા મર્યાદિત થઈ જતાં અને મૃતકોની પાછળ વિધિ કરાવનારાઓ તો અસંખ્ય હયાત હોય આવી દાનમાં મળેલી ચીજ-વસ્તુઓ સાચવવાની વિંટબણા અને  જગ્યાની મુશ્કેલી અનુભવાતા વ્યવહારુ રસ્તો અપનાવી મારાજો દાનમાં મળેલી આવી ચીજ-વસ્તુઓ હરરાજી કરી તેમના વર્તુળમાં વેંચી નાખતા થયા. આ લખનારે આવા દ્રશ્યો નજરો નજર જોયા છે. અને બાદમાં મૃતકોના વારસદારોએ પણ મારાજો સાથે બેઠક કરી બધી ચીજ-વસ્તુઓના સેટ મારાજો પોતા પાસે વસાવી રાખે અને આવા પ્રસંગે તે લાવે અને તે પેટે ઉચક રકમ સ્વીકારી લઈ દાન કર્યા અને કરાવ્યાનો બંને પક્ષો સંતોષ માને તેવો વ્યવહારુ રસ્તો મોટાભાગના લોકોએ સ્વીકારી લીધો છે.

ઉપરાંત શ્રાધ્ધ્ની ક્રિયાઓ જે 3-4 દિવસો અને કલાકો સુધી લંબાતી તે પણ માઈક્રો બનાવી દેવામાં આવી છે અને ખૂબજ ટૂકા સમયમાં અને ઓછા કલાકોમાં પતાવી દેવામાં આવે છે. અર્થાત હવેના સમયમાં મૃતક પાછળ થતી કર્મકાંડની વિધિ એ માત્ર મન મનાવા અને મૃતક તરફ ફરજ બજાવ્યાની ઔપચારિકતા માત્ર રહી છે કોઈ શ્રધ્ધા કે નિષ્ઠા દ્રષ્ટિગોચર થતી જણાતી નથી. તેમ છતાં મૃતક પાછળ તેના વારસોએ કોઈ ક્રિયાકાંડ ના કર્યા તેમ સમાજમાં કોઈ વાતો ના કરે તે માટે આવો મુખવટો પહેરી આવી ક્રિયાઓ કરવામાં આવી રહી હોય તેવું સ્પષ્ટ જણાઈ રહ્યું છે ! કેટલાક પરિવારો જે આર્થિક રીતે સક્ષમ હોય છે તે આવી શ્રાધ્ધની ક્રિયાઓ કરવા યાત્રાના અથવા આવી ક્રિયાઓ કરવા માટે જાણીતા થયેલા સ્થળોએ જઈને પણ કરતા હોય છે. આવા સ્થળોમાં પ્રભાસ,  સિધ્ધ્પુર,  નર્મદાના તટે, નાસિક, ગયા વગેરે આ માટે પ્રસિધ્ધ છે. જ્યાં આવી શ્રાધ્ધની ક્રિયા સંપન કરી પરત આવનાર ત્યાંના મારાજો  દ્વારા ଒ દાન-દક્ષિણાને નામે  કરવામાં આવતી લૂંટ અને દાદાગીરીની વાતો સાંભળી રહી શહી શ્રધ્ધા પણ ઉડી જતી હોય છે ! કેટલાક એટલા તો નબળા મનના અને વ્હેમી હોય છે કે મૃતક્નો આત્મા હેરાન ના કરે માટે તેવા ડર/ભયના ઓથાર નીચે આ ક્ર્રિયાઓ કરે છે. આવો ડર્/ભય કહેવાતા સાધ્-સંતો કે ગુરૂઓએ સામાન્ય લોકોના મનમાં ઠાસી ઠાંસી ભરી દીધો હોય છે કે જેથી તેમના( સાધુ-સંતો કે ગુરૂઓના ) ગુજરાન માટે કોઈ મુશ્કેલી ઉભી ના થાય ! અર્થાત મારી સમજ પ્રમાણે આવી ક્રિયાઓ કરવાની જરૂરિયાત નથી તેમ માનનારઓ  આ ક્રિયાઓ બંધ કરવા માટે જરૂરી હિમત ધરાવતા ના હોય પોતાના આત્માના અવાજની વિરૂધ્ધ જઈને પણ આ ક્રિયાઓ કરતા રહે છે આમ પોતાની જાત/આત્મા  સાથે જ છેતરપીંડી કરતા હોય છે.

મને કહેવાદો હું દ્ર્ધ અને મકક્મતાથી મૃતકની પાછળ આવી કોઈ વિધિ-વિધાન કરવાની જરૂરિયાત નથી તેમ માનુ છું અને મારાં માતુશ્રી 13 વર્ષ પહેલાં મૃત્યુ પામ્યા ત્યારે કે મારાં પત્ની 10 વર્ષ પહેલાં મૃત્યુ  પામ્યા ત્યારે આવી કોઈ વિધિ અમે કરી નહિ હતી અને અમને આજ સુધીમાં કોઈ ખરાબ અનુભવો  કે કોઈ પ્રકારનું નુકશાન થયું  નથી. અરે આ બંને મૃતકોની પાછળ, કોઈ પવિત્ર  પુસ્તક, જેવીકે ગીતાનું વાચન કરવાનું યોજેલ છે, કે કેમ તેવુ મને જ્યારે, અમારા સ્વજનો-સગાં-વહાલા વગેરે દ્વારા  પૂછવામાં આવેલું, ત્યારે જવાબમાં મેં કહેલું, કે ગીતાજીનું વાચન રોજ સાંજે 5 થી 6 વાગ્યા સુધી કરવા વિચારેલ છે અને આ વાચન હું પોતે જાતે કરવાનો છું  કોઈ મારાજ પધારવાના નથી માટે જો આપને શ્રવણ કરવામાં રસ હોય તો આ સમય દરમિયાન જરૂર પધારશો ! અને મારાં આશ્ચ્રર્ય વચ્ચે મારાં દ્વારા વંચાનારી ગીતાજી શ્રવણ કરવા કોઈ પધાર્યું નહિ હતું !  આ માટે ના કારણો સ્પષ્ટ હતા કે મારાજ વાચન કરતા હોય તો ધ્યાન અન્ય સાથે વાતો કરવામાં પરોવી શકાય જ્યારે હું વાચન કરતો હોઉં ત્યારે બીજી કોઈ વાતચીત થઈ ના શકે. અર્થાત ગીતા સાંભળવામાં જ સમ્રગ ધ્યાન પરોવવું પડે !

આ ઉપરાંત ભગવાન કૃષ્ણએ પ્રબોધેલી ગીતામાં પણ મૃતકની પાછળ આવા કોઈ કર્મકાંડ/શ્રાધ્ધ વગેરે કરવાનો ઉલ્લેખ મળતો નથી !

અંતમાં સ્વામી સચ્ચિદાનંદ કહે છે તે પ્રમાણે

મૃત્યુ  પછી કોઈ સ્વર્ગ કે નર્કમાં જતું નથી.ખરેખર તો સ્વર્ગને નર્ક માત્ર કલ્પના છે. મૃત્યુ વખતે  જ ચેતનાનો વિલય થઈ જતો હોઈ કોઈ ભૂત-પ્રેત થતું નથી એટલે જીવની અવગતિ રોકવા માટે શ્રાધ્ધ કે પિંડદાન વગેરે ક્રિયા કરવાની કોઈ જરૂર નથી.—- હા પોતાના સ્વજનો પાછળ દરિદ્રોને, બાળકોને, વૃધ્ધોને અને લાચાર માણસોને જમાડવા, વસ્ત્રો કે અન્ય જીવન જરૂરિયાતની ચીજ્-વસ્તુઓ આપવી જોઈએ ! માનવતાવાદી અને સમાજલક્ષી કાર્યો કરીને મરણ પામેલા માણસો પ્રત્યે કૃતજ્ઞતા બતાવવી જોઈએ !! કોઈપણ પ્રકારના નડતરનો ભય રાખવો નહિ. જીવતાં-જીવ આશીર્વાદ આપનારા મા-બાપ મૃત્યુ પછી નડતા હશે ?  પૂર્વજો નડે છે તેવી ભ્રમણાથી મુકત થવું માણસને પોતાનોં અજ્ઞાન જ વધુ નડે છે. કદાચ નડે તો તે જીવતા માણસો નડે  મરેલા ન નડે. જો મરેલા નડતા હોત તો હત્યારાઓને હત્યા કરેલા માણસો ના નડે ?

મારાં અન્ય વિષયો ઉપરના વિચારો જાણવા માટે મારા બ્લોગની મુલાકાત લેવા વિનંતિ છે ! બ્લોગની લીંક https://arvindadalja.wordpress.com

Advertisements

26 comments

  1. શ્રી અરવિંદભાઈ
    મૃત્યુ સહજિક ઘટના છે અને તેનો સ્વીકાર માનસીક સ્થિતિ છે.ક્રિયા કે વિધિ એ લોકોની વૈજ્ઞાનિક દ્રષ્ટિ અને ધાર્મિક ભાવના અને સામાજિક ઉછેરના આધારે અનુસરે છે.તેમાં સુધારા-વધારા એ વ્યક્તિના અંગત માન્યતાને કારણે કરે છે.
    સામાજિક સુધારા સમય જતા આવતા રહે છે. જેમકે સતી પ્રથા એ મૃત્યુ પછીની એક વિધિ હતી તેને દૂર કરતા વર્ષો થયા.ઋષિ અને બ્રાભર્ણો મનો વૈજ્ઞાનિક ડોકટર હતા તે સમાજના મૃત્યુના આઘાત્-શૂન્યતા-એકલતાની સ્થિતિમાં કુટુંબને સમયપસાર કરવાની ધાર્મિક્-મનોવૈજ્ઞાનિક વિધિ હતી જેથી જીવન જીવવામં સરળતા રહે ! પરંતુ હવે સમાજમાં સુધારાઓ અને સમજણ આવતી જાય છે એ હકિકત છે.
    મધુકર માંક્ડ

    Like

  2. આપનો સુંદર લેખ વાંચ્યો.મરણ પાછળ થતી તમામ ક્રિયાઓ બંધ થવી જરુરી છે.આપના તમામ વિચારો સાથે સહમત છું. આપને પ્રભુ વિશેષ જ્ઞાન આપી હંમેશાં પ્રગતિશીલ રાખે એજ અભ્યર્થના સાથે…..
    દશરથ રાવલ.
    વિસનગર

    Like

    1. શ્રી દશરથભાઈ
      આપે મારાં બ્લોગની મુલાકાત લીધી અને પ્રતિભાવ જણાવતા જણાવ્યું કે આપ મારાં વિચારો સાથે સહમત છો તે જાણી ખૂબ જ આનંદ થયો. આપની શુભેચ્છા માટે અને આપની બ્લોગની મુલાકાત માટે આભાર ! વળી પણ અનુકૂળતાએ મુલાકાત લેતા રહેશો અને પ્રતિભાવો પણ જણાવશો જે મને પ્રોત્સાહિત કરશે ! ચલો આવજો ! મળતા રહીશું !

      સ-સ્નેહ
      અરવિંદ

      Like

  3. A Post which makes you think how we as Humans face the “Eternal Truth” of the inevitable DEATH !….It is a fact that “one who is BORN” MUST face the DEATH…it is how you do that matters ! Fear not the DEATH is easily said, but how many of us had actually conquered the “FEAR of DEATH ” ?…..It is this FEAR which is the ROOT CAUSE of our behaviours…Karmakandic Actions…for our ownself & for those who are DEAR to US….In this BEHAVIOUR, our religious believes play a significant role too…..our belief in “new life” on this Earth & one’s desire to clean up this life with Pujas…AND then the KARMAKANDIC BRAHMINS taking the advantage !
    It is GITA who gives us ALL the way to be FREE of FEAR of DEATH by its message of ATMA as AMAR….So, do acts of “goodness” in your daily Life & do ” goodness”to others in need at the time of the death of a “loved one ” That is the RIGHT THING !
    DR. CHANDRAVADAN MISTRY (Chandrapukar)
    http://www.chandrapukar.wordpress.com
    You are invited to my Blog CHANDRAPUKAR !

    Like

    1. શ્રી ચંદ્રવદનભાઈ

      આપના પ્રતિભાવ માટે આભાર ! કદાચ આપની વાત સાચી છે કે માનવી મૃત્યુ કરતાં પણ મૃત્યુના ડર કે ભયના ઓથારથી વધારે પરેશાન કે ભયભીત થતો રહે છે. મૃત્યુને અનિવાર્ય ગણતો હોવા છતાં અનેક પ્રકારના સ્વાર્થ પ્રેરિત કુકર્મો કે અનૈતિક કાર્યો કરતા અચકાતો નથી અને સતત તેમાં જ રચ્યો પચ્યો રહે છે પણ જ્યારે પોતાનો આત્મા ડંખવા લાગે છે ત્યારે આવા કુકર્મો દ્વારા એકઠા કરેલા ધનમાંથી કેટલુંક દાન આપી પોતાની પ્રતિષ્ઠા વધારવા પ્રયસો કરતો થાય છે પણ કુકર્મો કરતો બંધ થતો નથી. પોતા પાસે એકઠા કરેલા ધનથી ભગવાનને પણ ખરીદવા કે લાંચ આપવા નીકળી પડે છે અને આ જ નરી વાસ્તવિકતા છે !આપ પણ કદાચ મારા મત સાથે સહમત છો તેમ ધારું છું.

      શક્ય છે કે કર્મકાંડ પણ આવાજ પ્રકારની એક વિધિ બની ચૂકી હોય ! મનુષ્યને મૃત્યુ દ્વારા કોઈ આપ્તજન ગુમાવ્યાનું દુઃખ કે આઘાત લાગે છે તેમાંથી બહાર નીકળવા/ભૂલી જવા માટે જ ગીતાનું વાચન કરવા/કરાવવા પ્રયોજવામાં આવેલું હશે ત્મ માનું છું કારન કે ગીતામાં મૃત્યુ પાછળ કોઈ પ્રકારના કર્મકાંડ કરવાનો કોઈ ઉલ્લેખ મળતો નથી. અસ્તુ !

      સ-સ્નેહ

      અરવિંદ

      Like

  4. હું આ કર્મ કાંડ માટે બે જગ્યાએ ઉપયોગ કરું છું. મરાઠી બુઢ્ઢા નેતા બાળ ઠાકરે રોજે રોજ ઝેર ઓકે છે. એક દીવસ ગુજરાતીઓને તો એક દીવસ તમીલને ગાળો આપશે. એક દીવસ બીહારી ને તો એક દીવસ યુપીવાળાને ગાળો આપશે. આ બુઢ્ઢાએ ભારતમાં મુંબઈને સ્વાત ઘાટી બનાવી નાખેલ છે. રોજે રોજ ફતવા બહાર પાડવાનું કામ કરે છે. એટલે હું કહું છું કે આ બુઢ્ઢાના મરી ગયા પછી એનો આત્મા ભટકશે અને એના અનુયાયી શીવસૈનીકોની પાછળ આત્મા ભટકશે. સામાન્ય રીતે આવી ભટકતી આત્માઓની આયુષ્ય ૫૦૦ વર્ષ હોય છે એટલે આ બધા શીવસૈનીકો અને એમના વારસદોરોને ૫૦૦ વર્ષ સુધી આ સહન કરવું પડશે. એવી જ રીતે અમીતાબ બચ્ચનની આત્મા પણ ભટક્શે. ફરી ક્યારેક.

    Like

  5. I feel, time has come now that instead of doing this karma kand one should make dying deceleration that after his death his body should be given to medical institute for study so that we will have better doctors in the time to come and all the organs of the body will help many such who are deprived of the loss of their organs.
    If any one who wish to donate their body for such noble cause, he should contact K.E.M. hospital.
    He may be the worst living person but the beneficiary will love him all his life.
    The article is very good and worth reading……

    Like

    1. ભાઈશ્રી દિપક

      આપે મારાં બ્લોગની મુલાકાત લીધી અને પ્રતિભાવ પણ જણાવ્યો આભાર ! વળી પણ અનુકૂળતાએ મુલાકાત લેતા રહેશો અને પ્રતિભાવો જણાવતા રહેશો જે મને પ્રોત્સાહિત કરશે ! આપની વાત સાથે હું સહમત છું મેં મારા દેહ દાનનો સંકલ્પ કરેલો છે અને અહિની મેડીકલ કોલેજને તે અંગેનો સંકલ્પ પત્ર ઘણાં વર્ષો આપી દીધેલ છે તેમજ મારાં સંતાનો અને સ્વજનોને પણ આ વિષે માહિતિ આપેલી છે અને તે સર્વેને પણ આ દિશામાં વિચારવા વારંવાર જણાવતો રહુ છું ! હું દ્રધ રીતે માનું છું કે કોઈ પણ નવી અર્થાત ચીલા-ચાલુ રૂઢિગત પરંપરાથી અલગ શરૂઆત કરવા માટે આવું કરવાનું કહેનારે પહેલ કરવી જોઈએ ! પરોપદેશે પાંડિત્યમ આવી વાતોમાં ના ચાલે આશા છે કે આપ પણ મારી આ વાત સાથે સહમત થશો ! ચાલો આવજો ! મળતા રહીશું !

      સ-સ્નેહ

      અરવિંદ

      Like

  6. pravin bhai
    karmkand visheno vyastatama pan lekh vanchyo. mrutyu chhe to chhe tene tenathi aajano bhrastachari ke aajano kahevato dhonghi aastik pan darto nathi.te jyare aave tyare te ladi le chhe.ne marya pachhi thi aapena dharmama jem kahevay chhe ke te mukta thai gayo chhe.to pachhi bhay sano.કર્મકાંડ વિષે એટલું જ કહેવું છે કે આપે ખુબ સારા ને નિર્ભીક વિચારો જાની ને ખુસી થઇ.પણ ગીતા નો પાઠ કરી ને સમય બરબાદ કરવો મને સારો નથી લાગતો .જે ખુદ જ નીચ્ચિત ન હોય તે બીજા ને શું માર્ગ બતાવવાની? બીજું એ કે પોતાનું સ્વજન મારે તોજ દયા ને દાન કરવાનું તે તો ફક્ત ઢોંગ જ થયો. કરવું જ હોય તો પરિવર્તન માટે દાન કરો. કોઈ મરે ને ગરીબોને રોટી મળે એ ન્યાય સંગત નથી. ગરીબ છે તો છું તે મરેલા પાછળ ખાવા માટે પેદા થયા છે.તે તેની મજબૂરી -લાચારી છે કે તેને તેવું ખાવું પડે છે.જે આપણા ધર્મ ને કહેવાતી સ્વાર્થી સંસ્કૃતિની દેન છે. મૃત્યુ માટે ક્યારેય બુદ્ધે મોક્ષ્ ની વાત કરી નથી. માટે તે બાબતે પણ હું સંમત નથી. બીજું તો આપ જનો જ છો.
    સારો લેખ લખવા બાબતે ધન્યવાદ.

    Like

    1. ભાઈ હરેશ

      આપે મારાં બ્લોગ ઉપર મુલાકાત લીધી અને પ્રતિભાવ પણ જણાવ્યો. આભાર ! આપની વાત સાથે સહમત થવા સાથે એટલું જરૂર કહીશ કે જ્યારે કોઈ સ્વજનનું મૃત્યુ થાય છે ત્યારે ગીતા પઠન કરવાથી પાછળ જીવીત રહેનારને ખૂબ જ હિમત અને આશ્વાસન મળે છે જે મારો જાત અનુભવ છે. ઉપરાંત મૃત્યુ પ્રસંગે જ દાન-ધર્માદો કરવાની વૃતિ સામાન્ય માનવીમાં વધુ તીવ્ર બનતી હોય છે અને તે આવું દાન કે ધર્માદો કરવા ઉતેજીત થતો હોય છે. સામાન્ય સંજોગોમાં નીયમિત રીતે પણ આવા દાન-ધર્માદા કરનાર વ્યક્તિઓને મૃત્યુ પ્રસંગે વધુ ઉદારતા પૂર્વક રકમ ફાળવતા જોયા છે ! આપને મારાં વિચારો પસંદ પડયા તે જાણી વિશેષ આનંદ ! ફરીને આભાર ! આવજો ! મળતા રહીશું !

      સ-સ્નેહ

      અરવિંદ

      Like

  7. HU AAPNI VAT SATHE SAHMAT CHU,

    1. MARAN PACHI KRIYAKARM SHU KAM? JIVTA JIV SHA MATE NAHI?

    2. DAN DHARMA AA SAHBDA NI JAGYA YE KOI BIJO SABDA NATHI MAGAJ MA AVTO?

    3. AAJ NA PANDITO NE PUCHO KE 1 MAKHI MARVATHI PAP LAGE CHE TO KASAI NE
    KEV PAP LAGE? ROJ ATLA MACHHI MATAN KHAVA VARE NE KETLU LAGE?

    4. LAKHVU BAHU SAHELU CHE PAN ACHARAN MA MUKVU BAHU AGHARU CHE KARAN AAJ NO SAMAJ NE DHARM ANE KRIYA KARM VAGAR NATHI CHALTU.

    5. JE JIVTA JIV NATHI NADIYA TE MARIYA PACHI NADVA NA CHE ?

    6. MRUTYU NISHCHIT CHE PAN TENO MATLAB TE NATHI KE HARDAM MARVANUJ VICHARVU.PAHELA SARI RITE KOI NE NADIYA VAGAR JINDAGI TO JIVO PACHI MARVA VISHE VICHARO.

    7. MARU MANVU CHE KE PUSTAKIYA GYAN KARTA ANUBHAVELU GYAN SACHU.

    BHAI SREE ARVINDBHAI AAP NI DAREK VAT SATHE HU SAHMAT CHU ANE KHAREKHAR SURESHBHAI JANI NE PAN 1VAT GAMI KE DEHDAN KARO BADHU DAN TEMA AVI GAYU.

    Like

    1. ભાઈશ્રી સંજય

      આપે મારા બ્લોગની મુલાકાત લીધી અને પ્રતિભાવ જણાવ્યો આભાર ! આપ મારાં વિચારો સાથે સહમત છો અને સમાન વિચારો ધરાવો છો તે જાણી વધુ આનંદ થયો. ચાલો આવજો ! મળતા રહીશું !

      સ-સ્નેહ

      અરવિંદ

      Like

  8. It’s so easy to write on life and death, but it’s very difficult to practice. The rituals taking place behind a deceased person are not recent but occurring since thousands of years. All these rituals are gifted by our great rushis and gurus. There are many scientific and social aspects linked with those rituals. Each society has its own identity and values, its our duty to preserve our society. What if vaidic rituals are stopped in all the societies? What will happen to Brahmins doing vaidic rituals? They will be job less!! Our rushis and gurus were wiser than us and due to their foresight our society and religion still exist. .

    If you perform vaidic rituals behind your loved ones or not , it makes no sense to the society. One should not use incident like death to prove them salves modern and educated.

    – Nirav Joshi

    Like

    1. પ્રિય ભાઈ નિરવ
      આપે બ્લોગની મુલાકાત લીધી આભાર ! ફરીને પણ મુલાકાત લેતા રહેશો ! આપના પ્રતિભાવ માટે પણ આભાર! આપની વાત અને ભાઈ દિલિપ ગજ્જરની વાતમાં સામ્યતા હોઈ અલગથી લખતો નથી આપ તે જવાબ જોઈ લેશો તો આભારી થઈશ ! ફરી ને આભાર ! આવજો ! મળતા રહીશું !

      સ-સ્નેહ
      અરવિંદ

      Like

  9. મૃત્યુ વિષે લેખ વાંચ્યો..કોઇપણ સુબુદ્ધ માણસ સમજી શકે કે લખી શકે તેમા બહુ મોટો વાધ મારવા જેવુ નથી..મૃત્યુ જીવનનું વરમું સત્ય છે.હા વાંચવુ જોઇઅએ વિચારવુ જોઇએ તેની ના નથી.. ગીતા માં જ કહેલ છે કે અનુદર્શન કરવું જોઇએ..મે પણ દશ્થી વધુ પુસ્તકો મૃત્યુ પર વાંચ્યા..કર્મકાંડ ટૂકો અને જરુર જેટ્લો હોય તે સારું..સાવ કોઈ કાઢી ન શકે કાઢી નાંખવાની ભાષા બોલનાર આધુનિક લાગે કાં જ્ઞાનકાંડી હોય તે હરદમ ક્રમકાંડીને વગોવતા જ હોય છે. પરલોક છે પૂનર્જન્મ છે તે અનુલક્ષી તથા પ્રેતની જે કઈ અંતિમ ક્રિયા કરવાની હોય તે વેળા જરુરી છે. સંસ્કૃતિ પ્રેમનો અભાવ જણાય છે જે લોકો વધુ પડ્તી નીંદા કે સુધારા સુચવે પરંપરાનો સ્વીકાર કરાવો જોઇએ..તોડવુ સહેલું છે..મે પણ એવા માણસો જોયયા તે ફટાક દઈને કહી દે કર્મકાંડ માટે બ્રાહ્મણ્ની જરુર નથી આ તો હુંય કરી શકું…અરે ભાઈ જે જેનુ કર્મ શાસ્ત્રે નક્કી કર્યુ તે કરવાઅ દો ને તેને દાન દક્ષિણા આપ્વામા કે મ કસર કરો છો ? જો ક વિધિ કે કર્મકાંડ ટૂકો હોય તે સારુ ને તેવી ફ્લેક્સીબીલીટી હું માનુ છુ હિન્દુ ધર્મમાં છે…ઘણા તો લાંબુ ભાષણ અંતિમ સમયે આપાવા લાગે…આ વળી વધારાનું..

    Like

    1. ભાઈશ્રી દિલિપ
      આપે મારાં બ્લોગની મુલાકાત લીધી પ્રતિભાવ પણ જણાવ્યો આભાર ! એક વાતની સ્પષ્ટતા કરી લઉં કે હું આપના જેટલો અભ્યાસુ કે વિધ્વાન નથી કે નથી મેં કોઈ મૃત્યુ ઉપરન પુસ્તકો વાંચ્યા ! પરંતુ મારાં મૃત્યુ વિષેના અને તેની પાછળ થતાં કર્મકાંડની વિધિઓ કેટલી દંભી રીતે કરવમાં/કરાવવામાં આવે છે તે મેં જાતે નજરો નજર નિહાળેલ છે ! ઉપરાંત મૃત્કની પાછળ ધાર્મિક પુસ્તકનું વાચન નજીકના કોઈ સ્વજન કરે તો કઈ રીતે સંસ્કૃતિ/સંસ્કારની હાનિ કરે છે તે વિષે વિસ્તૃતતાથી સમજાવશો તો આભારી થઈશ ! મારાજ પુસ્તકનું પઠન કરે અને શ્રોતાઓ અન્ય વાતોમાં પરોવાયેલા રહે તેવી પરિસ્થિતિ પણ મેં જાતે અનેક જગ્યાએ નિહાળેલી છે. અને આ પરિસ્થિતિને જ જો સંસ્કૃતિ/સંસ્કારના પ્રેમ કે લગાવ ગણવામાં આવતો હોય તો મારે કેંઈ કહેવું નથી. આપના કહેવા પ્રમાણે કર્મકાંડની વિધિ શાસ્ત્રોમાં કહેવાઈ છે અને જો તે વાત સ્વેકારવામાં આવે તો આ વિધિનું ટુંકાણમાં પરિવર્તન કેવી રીતે શાસ્ત્રોકત ગણાય ? એક વાત મારા મત પ્રમાણે કાં તો વિધિ જે રીતે શાસ્ત્રમાં કહેવાઈ હોય તેમ પૂરેપૂરી કરો અથવા ના કરો ! પણ તેને વિકૃત કરી ટૂંકાવીને તો ના જ કરાય ! ધર્મ કે ધાર્મિક ક્રિયામાં સંપૂર્ણ શ્રધ્ધા ધરાવનાર ક્યારે ય ફ્લેક્સીબીલીટીની વાત કરે તો તે માત્ર પોતાની જાતને છેતરવાની અને થઈ પડેલા સંસ્કૃતિના રખેવાળનો નર્યો દંભ માત્ર છે તેમ હું માનું છું. સમય અને સંજોગો પ્રમાણે મૂલ્યો અને રીત રિવાજો રૂઢીઓ વગેરે પરિવર્તન થતી રહે છે અને તેનો સમયસર સ્વીકાર કરનાર ડાહ્યો ગણાય છે. આપ આજે જે કોઈ ઉપકરણોનો ઉપયોગ કરી રહ્યા છો તે પણ સંસ્કૃતિ કે સંસ્કારનો દ્રૌહ નથી ? શા માટે આ પરિવર્તન પણ સ્વીકારવું ? ખુલ્લા મને વાસ્તવિકતા સ્વીકારતું થવું તે જ ખરી ખેલદિલિ ગણાય ! ખેર ! ફરીને આભાર ! આવજો ! મળતા રહીશું !

      સ-સ્નેહ
      અરવિંદ

      Like

    1. સ્નેહી શ્રી સુધીર ભાઈ

      આપ મારાં બ્લોગની મુલાકાત લઈ પ્રતિભાવ પણ જણાવ્યો આભાર ! આપ મૃત્યુ બાદ કર્મકાંડની કોઈ જરૂરિયાત નથી તેવા મારા મત સાથે સહમત છો તે જાણી વિશેષ આનંદ થયો ! આવજો ! મળતા રહીશું !

      સ-સ્નેહ

      અરવિદ

      Like

  10. ગરીબોને ભોજનદાન શું કામ? એની પણ કોઈ જરૂર નથી. આને લીધે જ ભારતમાં ભીખારા/ ગરીબોની એક આખી ઈંન્ડ્સ્ત્રી ચાલે છે અને ફાલે છે.
    ગરીબો પાસે કામ કરાવી વળતર ચુકવો. હુન્નર શીખવી પગ પર ઉભા થાય એવે સંસ્થાઓમાં પૈસા આપો.

    Like

    1. ભાઈશ્રી કુમાર

      આપે મારા બ્લોગની મુલાકાત લીધી અને પ્રતિભાવ પણ જણાવ્યો આભાર ! ગરીબોને ભોજન અર્થાત જે ઓ વિકલાંગ છે અને શારિરીક શ્રમ કરી સકવા અસમર્થ છે તેમના સંદર્ભમાં ભોજનદાન માટે કહેવાયું છેં બાકી તગડા ભિખારી કે ગરીબો કે જે મૂળભૂત રીતે જ કામચોર છે તેમને કોઈ પ્રકારનું દાન આપી જ ના શકાય તેમ હું દ્ર્ધ રીતે માનું છું અને અમલ પણ કરતો રહું છું ખેર ! ફરી ને આભાર ! આવજો ! મળતા રહીશું !

      સ-સ્નેહ
      અરવિદ

      Like

  11. બહુ લાંબો લેખ લાગ્યો. પણ તમારા વિચારો સાથે હું સહમત છુ6 .
    મૃત્યુ પછીનું શ્રેષ્ઠ કામ – દેહદાન અને ગરીબોને ભોજનદાન .
    બીજા કોઈ કર્મકાંડ સહેજ પણ જરુરી નથી. સમય અને નાણાંનો વ્યર્થ બગાડ જ છે.

    Like

    1. શ્રી સુરેશ્ભાઈ

      આપની વાત સાચી છે લેખ થોડો લાંબો થઈ ગયો છે કદાચ તે મારી વાતને વ્યકત કરવાની મર્યાદા બની ગઈ છે. તેમ છતાં ટૂકાણમાં લખવાની કોશિશ કરતો રહીશ. આપના પ્રતિભાવ માટે આભાર ! આપની જાણ માટે જણાવું છું કે મેં મારા મૃત્યુ બાદ દેહદાન કરવાનો સંકલ્પ કરેલો છે અને જેની જાણ મારાં સંતાનો-સ્વજનોને પણ કરેલી છે. આકસ્મિક મૃત્યુ આવી પડે અને જો બ્રૈઈનડેડ જણાય તો મારા જે કોઈ અંગો અન્ય કોઈને ઉપયોગી થઈ શકે તેમ હોય તો દાન કરી દેવા પણ સૂચના આપેલી છે. અસ્તુ ! આવજો ! મળતા રહીશું !

      સ-સ્નેહ

      અરવિંદ

      Like

પ્રતિસાદ આપો

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / બદલો )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / બદલો )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / બદલો )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / બદલો )

Connecting to %s